25 november 1939 - 20 november 2011

Shelagh Delaney

Op haar achttiende schreef Shelagh Delaney in één ruk het theaterstuk A Taste of Honey. Het was meteen haar grootste succes.

SOMMIGE SCHRIJVERS debuteren niet alleen piepjong, hun jeugdwerk slaat zo in dat het alles wat erna komt in de schaduw stelt. Denk aan Françoise Sagan, die op achttienjarige leeftijd furore maakte met Bonjour Tristesse, een roman over een naïef meisje met een casanova als vader, die het zelf al snel aanlegt met oudere mannen. Natuurlijk, daarna schreef Sagan nog veel boeken, maar die verbleekten bij haar debuut. De schrijfster bleef vooral spraakmakend door haar voorliefde voor snelle auto’s, wilde jetsetfeestjes en drank en drugs. Of denk aan de Nederlandse dichteres Neeltje Maria Min die op haar 22ste groot succes had met Voor wie ik liefheb wil ik heten en daarna bijna twintig jaar zweeg. One-hit wonders, noemen de Engelsen dergelijke literaire eendagsvliegen mooi.
De Engelse toneelschrijfster Shelagh Delaney beleefde ook zo'n komeetachtige opkomst. Haar carrière doofde daarna snel uit, al zou ze nog lang beroemd blijven als de enige angry young woman naast angry young men als John Osborne (van Look Back in Anger uit 1956) en Joe Orton, die in 1964 doorbrak met het provocatieve toneelstuk Entertaining Mr Sloane. Net als zij veegde Delaney de vloer aan met de traditionele gereserveerdheid en wellevendheid van de Britse high culture.
Het succesverhaal van haar eerste theaterstuk, A Taste of Honey uit 1958, leest als een sprookje van Andersen. Als een variant op Het meisje met de zwavelstokjes met een happy ending. Shelagh Delaney werd in 1939 geboren in een arbeidersgezin in Salford, een treurige industriestad bij Manchester. Haar vader controleerde kaartjes in de bus. Shelagh zakte elf keer voor haar toelatingsexamen voor de middelbare school en stopte op haar zestiende met leren. Wat ze daarna deed, is niet helder. Volgens de ene bron werkte ze als winkelmeisje, volgens een andere stond ze aan de lopende band. De Daily Mail beschreef hoe ze als een wolf haar maaltijd van worst, kool en bieten te lijf ging.
Hoe dan ook ging ze, toen ze achttien was, voor het eerst naar het theater en zag ze Variation on a Theme van Terence Rattigan, toentertijd een redelijk gevierd toneelschrijver, en besloot ze dat ze het zelf beter kon. Ze schreef haar toneelstuk in twee weken. Uit minachting voor het traditionele drama over nette, welopgevoede mensen met hun nette, ironische problemen plaatste zij de werkelijkheid die ze kende. De setting in haar stuk is een groezelig huurhuis in het industriële Lancashire. Hoofdpersoon is een adolescent schoolmeisje dat zwanger is geschopt door een zwarte zeeman die haar prompt in de steek laat. Andere personages zijn haar onverschillige moeder, die vooral verstrikt is in haar eigen amoureuze problemen met haar alcoholistische vriend en haar dochter met Kerst in de steek laat, en een zachtaardige homoseksuele kunststudent die zich gedurende haar zwangerschap over het meisje ontfermt. Het zijn heel wat taboes in één keer: een tienerzwangerschap van een ongehuwd meisje, ras, homoseksualiteit en, meer algemeen, de onverantwoorde zeden en gewoonten van bepaald niet nette mensen.
Shelagh Delaney stuurde haar toneelstuk naar Joan Littlewood, de visionaire directeur van een wispelturig gezelschap gevestigd in een verwaarloosd theater in Oost-Londen. Littlewood besloot het stuk op de planken te brengen. Toen ging het snel: A Taste of Honey werd een rage, Delaney een ster. De ironie wilde dat Rattigans Variation on a Theme tegelijkertijd op West End werd opgevoerd. ‘Twee stijlen van theater verkeerden op voet van oorlog met elkaar in Londen’, zou Rattigans biograaf later schrijven. Daaraan toevoegend: 'En er was weinig twijfel welke er zou winnen.’ Haar stuk werd honderden keren in Londen opgevoerd, eerst op East End, daarna op West End, en kende ook ruim driehonderd opvoeringen op Broadway in New York. Het stuk werd in 1961 ook verfilmd.
Delaney was al snel een mooie, rijzige en zelfbewuste verschijning in de media. Ze moest niets hebben van de vergelijking met de angry young men; dan ging men voorbij aan haar individualiteit, bovendien was ze niet boos. Ze liet simpelweg haar eigen leven zien. 'Voor een schrijver is een plaats als Salford het gewicht in goud waard’, zei ze in een documentaire die over haar werd gemaakt. 'Ik denk dat het een geweldige plek is, en dat de taal er leeft. Zij is krachtig. Zij leeft en ademt.’ In een interview stelde ze dat de mensen die zij ten tonele voert leven en cynisch zijn. 'Ik schrijf zoals de mensen praten.’
De spontaniteit van A Taste of Honey heeft Delaney nooit meer weten te evenaren. Ze schreef nog een toneelstuk, een verhalenbundel en een roman - niets wist aan de hooggespannen verwachtingen te beantwoorden. Ze ging film- en televisiewerk doen, maakte de scenario’s voor twee gewaardeerde films, The White Bus (1967) en Dance with a Stranger (1985), maar ze bleef toch die angry young woman van dat ene stuk, de eerste toneelschrijfster uit een arbeidersgezin, de uitvindster van het kitchen sink-theater.
Vorig jaar benoemde Jeanette Winterson haar in The Guardian tot haar held. Delanay had dezelfde achtergrond als zij, allebei hadden ze jong succes. Ze was als een vuurtoren voor haar: 'Ze wees de weg en waarschuwde voor de rotsen onder het water.’ Want hoeveel talent ze ook had, er was niet goed op haar gepast. Waar toneelschrijvers als Orton en Pinter de tijd kregen om zich te ontwikkelen, werd er over Delaney sentimenteel of paternalistische gedaan, als ze niet gewoon werd weggezet. Zoals Winterson het bitter formuleert: 'She had the talent and we let her go.’
Maar is het werkelijk zo treurig een one-hit wonder te zijn? Natuurlijk, wie is er niet graag wonder van veel meer. Maar het toneelstuk dat de achttienjarige Delaney in één ruk schreef, is wel meteen het stuk van haar generatie. Dat doen veel schrijvers van een stuk of wat gemiddeld succesvolle werken haar niet na.