Toneel

Shylocks ogen

Toneelverfilming op dvd: Shakespeares The Merchant of Venice met Al Pacino

Het moet zo’n tien jaar geleden zijn dat Al Pacino de film Looking for Richard draaide, een documentaire over het plan om Shakespeares schurkenstuk Richard III te verfilmen. De felle debatten over de tekst vormden de mooiste momenten in de documentaire. Bij de verfilmde scènes uit het stuk dacht ik: het is maar goed dat die Pacino-film van Richard III er nooit is gekomen. Het duo Loncraine/ McKellen slaagde daarin een paar jaar later (1997) overtuigender. Al Pacino had nog een andere Shakespeare op zijn verlanglijst, The Merchant of Venice, met hemzelf als de haatdragende jood Shylock. Hij benaderde Michael Radford (Il Postino) voor scenario en regie. De in 2004 gedraaide (kostuum)film zal de Nederlandse bioscopen niet ha len. Waarom is niet duidelijk. Waarschijnlijk zijn de distributeurs Shakespeare-moe geworden. Hamlet van Michael Almereyda (met Ethan Hawke in de titelrol) is ook aan de Nederlandse bioscopen voorbij gegaan. We moeten het stellen met niet-ondertitelde dvd-versies.

In het geval van The Merchant of Venice is dat geen straf. Toegegeven, de couleur locale van het vrije liefdesleven in de door overspelige christenen gedomineerde bordelen van Venetië anno 1596 zijn vormgegeven als pijnlijke Fellini-karikaturen. Ook de schets van de tot geldhandel veroordeelde jo den in het getto van de Lagunenstad is niet vrij van politiek correcte woede. Daar staat tegenover dat het verhaal van dit complexe stuk briljant wordt verteld. Jeremy Irons speelt, bijna fluisterend, het manisch-depressieve karakter van Antonio, de feitelijke Koopman van Venetië, die geld leent aan de jongere Bassiano teneinde zijn huwelijksplannen met de adellijke vrouw Portia te financieren. Als dat is gelukt, komt Antonio in financiële problemen. Hij kan zijn lening niet afbetalen. En de woekeraar die hem het geld ter beschikking stelde is de jood Shylock. Die een rare regel in de overeenkomst opnam. Komt de aflossing niet op tijd, dan mag hij, de jood, een pond vlees snijden uit de hartstreek van Antonio.

Shylock de jood blijft tot het bittere eind staan op die bizarre overeenkomst. Waarom hij dat doet zien we in de ogen van Al Pa cino. In de ogen van Shylock. Die ogen spelen een hoofdrol in deze film. Een blik vol haat, de blik van een bespuugd en vernederd volk. Shakespeare spreekt in zijn stuk zelden van «een volk», steeds van een tribe, een stam. Shylock ziet zichzelf als de stamvader van het volk van Juda. Zijn tragiek is dat hij niet in de gaten heeft dat hij op die titel geen aanspraak kan ma ken. Hij is een gefrustreerde joodse geldhandelaar in een antisemitische chris tenwereld, hij is een woedende vader die zijn kind, het door hemzelf opgesloten pubermeisje Jessica, in de armen van een christenjoch ziet verdwijnen. En hij verliest zijn grote ge vecht om de drieduizend geleende dukaten op de kleine let tertjes in een macaber con tract.

Het proces om die kleine lettertjes (vierde be drijf van Shake speares Merchant of Venice) is in deze verfilming een fraai hoogtepunt. Scenarist/regisseur Radford volgt Shakespeare op de voet, regel voor regel, kleine letter voor kleine letter. Shylock overspeelt zijn hand, een als jurist verklede vrouw (het is Portia, Bassiano’s minnares – mooie rol van Lynn Collins) fileert de woekeraar tot op het bot. En tot op het merg: de jood wordt uiteindelijk gedwongen zich tot christen te bekeren. Al Pacino speelt soeverein de joodse woede in de aanloop naar het proces, zijn koppig volhouden van wat in feite een publieke moord is op een christen, én de ultieme vernedering na alle mislukkingen in Shylocks jodenwraak. In het laatste beeld van de film is Shylock «bekeerd». Alle poorten van Venetië worden voor hem gesloten. Het zijn opnieuw de ogen van Al Pacino die hier het verhaal vertellen. De lege blik van de verlaten jood Shylock. Alles is verloren.

Zijn filmdistributeurs via De Groene te overreden? Mogen we The Merchant of Venice het komend seizoen in filmhuizen op groot scherm zien? De ondertiteling is het probleem niet. We hebben in Nederland voorbeeldige vertalingen van De Koopman van Venetië.

Shakespeare-moe? Kom óp! Laat zien die film!

The Merchant of Venice is op dvd

te bestellen, o.a. via de bookshop van The New Shakespeare

Globe Theatre in Londen, www.shakespeares-globe.org