Sinister schimmenspel

Toneelgroep Els Inc. wilde een voorstelling over rabiate individualisten. Ze kwamen uit bij twee teksten van Ibsen: ‘Een vijand van het volk’ en ‘Brand’. Bij herlezing vonden ze de teksten te moralistisch, te eenduidig. Ze wilden meer verwarring, en kozen voor ‘De bezetenen’ van Camus. Het enige dat van Ibsen bleef, is de titel: ‘Brand!’. Met een uitroepteken. De voorstelling reist nog tot eind mei door Nederland. Inlichtingen: 020-4230201. ..LE Aan de zijkant van het speelvlak hangen aan dunne draadjes twee voorwerpen: links een bijl, rechts een revolver. Eronder, op de vloer, mooi uitgelicht, ligt links een speelgoedvogeltje. Rechts staat een bidprentje met een waxinelichtje ervoor. Het zijn twee tekens, bijna onopvallend in het beeld geplaatste signalen. Het geweld hangt (letterlijk) in de lucht, de liefelijke nostalgie ligt eronder. Het kan geen toeval zijn. Zoals ook de aan ettelijke, achter elkaar aan staaldraden hangende, fel gekleurde en voortdurend heen en weer geschoven douchegordijnen geen toeval zijn. In een omgeving die bijna geposeerd lullig aandoet, voltrekken zich bij regisseur Arie de Mol en ontwerper Pieter Smit de meest existenti‰le taferelen. Maar het gaat uiteindelijk om die bijl en de revolver, dat vogeltje en die schimmig belichte icoon. Zoals het in Albert Camus’ toneeltekst De bezetenen (gebaseerd op een roman van Dostojevski) gaat over een demonische vlucht naar voren en een angstige blik over de schouder.

We krijgen eerst een gezelschap van volledig op hol geslagen idioten te zien. Ze hebben maffe pruiken op, ze zuipen te veel, ze kletsen zich een slag in de rondte, en slaan volstrekte onzin uit. Hun kinderen worden er gek van, een van hen bijt uit recalcitrantie het oor van een volwassen man af. En dan verschijnt de nieuwe generatie. Ze kotsen op de radicaliteit van hun ouders. Ze willen Çcht een punt zetten, een daad stellen. Wat heet: meerdere daden. Minstens de helft van de koppen uit de vorige generatie moet rollen. En voor die ‘cultuuromslag’ zullen de jonkies wel even zorgen. Zij ruimen de rotzooi op. En zorgen voor nieuwe rotzooi. Brand! eindigt in een hopeloos slagveld. En ook dat slagveld krijgt bij Arie de Mol een hoog lulligheidsgehalte. Steeds als er een moord of een zelfmoord, of een schotenwisseling in een mislukt duel plaatsvindt, slaat een actrice op het achtertoneel een plankje hard op de vloer. De dood is hier een droge tik. Verder niks.
De achternaam van Arie de Mols theaterformatie is Inc., wat als Engelse afkorting zowel 'verenigd’ als 'belichaamd’ betekent. En dat klopt mooi bij deze productie. Inhoudelijk verenigen de acteurs van Els Inc. zich tot het portret van een wanhopige generatie praters en quasi-doeners. En theatraal cre‰ren ze het kale lijf van die generatie, hun eenzaam snoeven over al dan niet verloren idealen. De treurige schrijver die al vijfentwintig jaar werkt aan het boek dat er nooit zal komen, bijvoorbeeld. Of de goeroe met zijn twee zingende Japanse (of waren het toch Chinese?) stalen toverballen, die vlak voor zijn zelfmoord achteloos het speelvlak op worden gegooid.
Centraal staan de radicalen, Heidi Arts (Vera) en Kees Scholten (Nikolaj). Hun dialogen over hoe het verder moet met deze op hol geslagen maatschappij vormen de harde kern van Brand! Hun monologen en dialogen zijn hard en confronterend. En vooral hopeloos. Wanneer de ogenschijnlijk meest radicale onder hen, Nicolaj, zijn fantasie vertelt over het ideale kunstwerk, dan lenen de bewerkers een tekst uit Sam Keens tekst Faces of the Enemy: 'Teken op het gelaat van je vijand de hebzucht, haat en onverschilligheid die je niet voor jezelf durft op te eisen. Wis de lieflijke individualiteit van het gezicht.’
De andere acteurs van Els Inc. proberen achter het douchegordijn de aanwijzingen van de rabiate nihilist te illustreren. Het lukt hen niet. Achter het verhaal van de nihilist zit een ander verhaal: over de verkrachting van een jong meisje - een verhaal dat hem als een demon blijft achtervolgen. Bij dat verhaal zijn geen afdoende illustraties te verzinnen. Het blijft bij schaduwen.
Brand! is een sinister schimmenspel geworden. En doordat het spel zo kaal, zo uitgekleed is, wordt iedere verantwoordelijkheid voor emoties bij de toeschouwer gelegd. Waar hij ook hoort. En waar hij - wat mij betreft - voluit terechtkwam. Brand! is een prachtige, emotionerende, duistere voorstelling.