SKAM en ANNE+

Walter van der Kooi ziet veel meer dan hij in zijn wekelijkse kroniek kan bespreken. Deze week: SKAM en ANNE+, voor jongeren over jongeren.

Zomaar twee uitstekende nieuwe Nederlandse dramaseries voor jongeren over jongeren, grotendeels door jongeren. Eentje over de bovenbouw van het voortgezet onderwijs (SKAM – NTR). De andere over universitaire studenten (ANNE+ – BNNVARA). SKAM is Noors van huis uit, maar wat er door, met en voor Nederlanders van is gemaakt heeft een niveau dat alleen mogelijk is binnen een ijzersterke traditie van eigen jeugddrama, zoals ook Scandinavië die kent.

Als het goed is volgt de doelgroep SKAM (Noors voor ‘schaamte’) als webserie, via sociale media dus, waar scènes regelmatig verschijnen en worden herhaald (als er een nachtscène is verschijnt die ’s nachts, exact op het tijdstip van de fictieve gebeurtenis), maar waar ook de fictiepersonages, als waren ze reëel bestaand, hun eigen accounts hebben en berichten plaatsen. De levendige interactie die daardoor in Noorwegen tussen personages en kijkers ontstond (SKAM werd een ongekende hit) had zijn weerslag op inhoud en verloop van het script – of dat hier ook zo zal gaan en zelfs of dat de bedoeling is, weet ik niet. Er zullen zeker jongeren zijn die zich beperken tot de wekelijkse tv-uitzending van 25 minuten = optelsom van die week geüploade fragmenten, maar makkelijk voor het tv-scherm te vangen is de leeftijdsgroep niet. Alleen sukkeltjes en ieder die ouder is dan de doelgroep (daarmee per definitie ‘loser’) kijken naar de ouwe meuk op zondagavond.

Het is precies dat inzicht in de relatie tussen jongeren en televisie dat scenarist en regisseur Julie Andem bracht tot haar aanpak: een half jaar gesprekken met de doelgroep door gans het land en een strategie zonder voorpubliciteit in klassieke media, omdat dan volwassenen jongeren tot kijken zouden proberen te brengen met averechts effect. De buzz moest via sociale media, van onderaf, ontstaan. Gelukt. Zozeer dat het bereik de Noorse grens ver overschreed: Rusland en China werden dankzij onofficiële ondertitelaars bereikt en de VS, Duitsland, Frankrijk, Spanje, Italië, België en nu ook Nederland maakten eigen adaptaties.

Na twee afleveringen (Noorwegen kende vier seizoenen!) valt moeilijk te schrijven over de inhoud, al schemert Andems intentie door: ‘Met SKAM wilden we jonge meiden een gevoel van eigenwaarde geven. Door leeftijdgenoten te tonen die zelfstandig, empathisch en dapper zijn, denk ik dat die doelgroep zich eerder realiseert dat zij dit ook kunnen zijn’ (VPRO-gids week 37). In aflevering 1 en 2 leren we bovenal Isa (Suus de Nies) kennen, die haar plek in de groep moet vinden, ook al omdat er een pijnlijk, nog niet verklaard, conflict met een voormalige vriendin blijkt te zijn. Haar troost, of meer, ligt erin dat goodlooking, charmante Kes (Reiky de Valk) haar vriendje is. Al kun je twijfels hebben over zijn betrouwbaarheid.

We zien eigenlijk geen volwassenen: Isa heeft uiteraard haar eigen kamer waar Kes komt en blijft slapen, maar van een vader is (nog?) geen sprake en haar moeder heeft een drukke baan waarvoor ze veel in het buitenland is. Haar kennen we door een telefoongesprek. Er is ook een campinghuisje waar Isa met vriendinnen heen gaat, al heten die vriendinnen in het echt Kes. Dat Kes forceert dat ook hun vriend Lucas (Florian Regtien) meegaat en er zelfs nog een andere gozer opduikt vindt ze niet bepaald leuk. Nee, geen opzienbarend verhaal. Maar de kracht ligt in grote geloofwaardigheid van alle personages en situaties; in spel, karakter, gedrag, motieven.

Alleen al de scènes met Isa alleen op haar kamer, zittend op bed, communicerend per smartphone in beeld en geluid, chips en aanverwanten luidruchtig vermalend, zich boerend moed indrinkend voor een schoolfeestje waar ze alleen heen moet, zich daarvoor verkledend in een panty die provisorisch gerepareerd wordt – het is van een verbluffend naturalisme. De Nies is prachtig in verliefdheid, bewondering, onzekerheid, behulpzaamheid, verlangen naar het ongedaan maken van een pijnlijke breuk. Wat SKAM bij ons gaat ‘doen’, op sociale media en tv, geen idee. Maar aan de uitvoering kan een eventuele tegenvaller niet liggen.

ANNE+ is een combinatie van NPO3 online en YouTube, al worden de zes afleveringen (ruim tien minuten) in hun geheel geplaatst. Het is klassieker, met voice-over en iets meer nadruk in het acteurswerk, maar ook daar kan de kijker makkelijk meegaan met het liefdeleven van Anne (Hanna van Vliet) gedurende de vier jaar van haar studie. Een soort Reigen van Schnitzler, maar dan met vaste hoofdpersoon. Zes afleveringen, zes verliefdheden of liefdes die in korte tijd worden neergezet en tot een eind komen. Er wordt dus veel gezoend en gevreeën en genoten en getobd. Met af en toe wat liefdespijn, maar zonder wanhoop. Anne is en blijft een vrolijke, sterke meid met wie het vast goed zal komen – whatever that may be. De ene partner is te saai, de andere te wild, een derde wil minder dan Hanna even dacht en een vierde is, klassiek, ouder en getrouwd.

Ach, het is een gewone coming of age-serie, behalve dan dat partner vijf eigenlijk niet weet of ze wel ‘zoals Anne is’. Ze hebben het heerlijk samen, daar niet van, maar Anne wil hand in hand over straat en alles waar dat voor staat, terwijl Saar half in de kast blijft, ook al omdat ze niet weet of ze buiten Anne eigenlijk wel van de damesliefde is. Die geaardheid maakt de serie tegelijk tot bijzonder (eindelijk gerechtigheid, want es een keer geen heteroliefde en -seks) en gewoon.

‘Gewoon’ in de zin dat Anne best kan tobben over studie en vrienden en partners, maar nooit over haar seksuele voorkeur. Die wordt hoogstens door een macho-medestudent met een botte vraag kritisch becommentarieerd – voor Anne en haar homo- en heterovriendinnen en -vrienden is dat een achterlijke mentaliteit. Trouwens, voor Anne’s ouders ook. Lijkt me heerlijk voor wie zich vooral door geaardheid identificeert met Anne: de meeste problemen zijn herkenbaar (zoekend in de wereld staan), maar dat ene bestaat gewoon niet. Hoog tempo, vaak geestig commentaar en dito dialogen, goed gespeeld en we hebben er een volwassen jongerenserie bij.

Ten slotte for something completely different, zij het wel over drama, fictie, maar dan door een bejaarde (als je een zestiger vandaag de dag nog zo mag noemen): Michiel Romeyn. Al tijden voornamelijk bekend van fulmineren tegen bestel, Hilversum, omroepen, managers enzovoorts. Als je hem moest geloven is er na Jiskefet nooit meer iets van enig belang op het gebied van humor in gespeelde scènes te zien geweest. Want alles wat komisch bedoeld is, is dat niet, en is boven alles gevaarloos en truttig (hij citeert zijn echtgenote: ‘We leven in Biedermeier-tijd’). Terwijl hij steeds bot vangt bij de verantwoordelijke autoriteiten.

Haro Kraak wees in de Volkskrant terecht op programma’s die zijn integrale vernietigingsoordeel onderuit halen (Treur-Teevee; Rundfunk), maar dat met Jiskefet naast slordigs en gemakzuchtigs vooral geweldige televisie verloren is gegaan, dat is zeker. Van mij mogen ze terug. Van mij mag hij terug, al is dat natuurlijk wel heel iets anders, zonder Koch en Prins. Zoals bekend is dat nu eenmaal gebeurd, in Yep! en dat bij Comedy Central. Hoe ze daar bepalen of er een vervolg komt, geen idee, maar Kraak en Arjen Fortuin in NRC deden hun duit annex stem in een zakje: laat hem doorgaan svp.

Mag ik me in dat koortje voegen? Sommige passages waren geniaal. Romeyn is een taalmeester, een briljante parodist van wauwelaars, Wichtigmachers, zwelbasten, halfgeleerden, modekletsers en hun desondanks of juist daardoor bestaande invloed. Parodist van ieder die zich een oordeel aanmatigt, zoals elke recensent dat doet. Al vermoed ik dat hij onze steunbetuiging even onbespot zal laten.


Julie Andem (Noors bedenker en uitvoerder); Bobbie Koek, Isabel Lamberti (regie); Ashgan El-Hamus (script en scriptbewerking), SKAM NL, NTR, zondags vanaf 16 september, NPO 3, 20.25 uur;

Valerie Bisscheroux (regie); Maud Wiemeijer (scenario), Anne+, BNNVARA, eerste twee afleveringen vanaf zondag 30 september 20.30 uur, op NPO 3.nl en YouTube. Volgende vier afleveringen op woensdagen vanaf 3 oktober om 16.00 uur geplaatst;

Michiel Romeyn en vrienden hopelijk in de toekomst op Comedy Central of NPO