Toneel

Slaapwandelaars

TONEEL De pelikaan

Geen ‘oude machines meer, vijfakters die zijn geconstrueerd volgens geldende regels’, aldus August Strindberg (1849-1912); hij wilde (onder meer geïnspireerd door de symbolist Maurice Maeterlinck) teksten schrijven waarin sfeer en magie belangrijker waren dan plot en personage, stukken waarin een studie werd gemaakt van mensen die slaapwandelend ronddolen in hun zelfgebouwde levensleugens.

Hij sprak over ‘toneelweefsels’ en noemde zichzelf een ‘weefmeester’. Het ambachtelijke motto voor de kamerspelen werd: grondig maar kort! De pelikaan is het laatste van de vier kamerspelen, ‘opus 4’. Een moeder heeft haar twee kinderen (broer en zus) op onverantwoorde wijze kort gehouden: weinig en slecht voedsel, een koud huis waarin de bewoners zich in hun emoties opsluiten (de openingszin van het stuk luidt: ‘Doe de deur dicht’). Verder heeft de moeder klaarblijkelijk succesvolle pogingen ondernomen om een wig te drijven tussen haar dochter en haar schoonzoon. De vader is zojuist gestorven, zijn lijk staat nog boven aarde. In zijn nalatenschap bevindt zich een compromitterende brief waarin hij het kwalijke gedrag van de moeder onthult en ontrafelt. Die brief zet de verhoudingen op scherp.

Olivier Provily (1970), huisregisseur van het Zuidelijk Toneel, heeft De pelikaan geregisseerd op een sobere, wat heet, ingetogen wijze. Achter een doorzichtige wand is een soort wachtruimte voor de spelers, Spartaans gemeubileerd. Dat laatste geldt ook voor het voortoneel waar ze op simpele houten banken hun confrontaties aangaan, maar meestal behoedzaam uit de weg gaan. Het spel is zo verstild en kaalgeslagen dat het op mij een hallucinerende werking had, alsof ik een nachtmerrie in werd gezogen. Je kunt van Provily zeggen wat je wilt, hij is al wel jaren achtereen consequent in de keuze van zijn stijlmiddelen. Met deze kanttekening dat je dat verstilde acteren als toneelspeler wel machtig moet zijn. Het overkwam mij dat ik op rij 9 van een intieme vlakke-vloer-zaal nogal wat teksten uit De pelikaan gewoon niet verstond. De moeder (José Kuijpers) en de dienstbode (Marlies Hamelynck) hebben daar geen last van, de kinderen (Annelien van Binsbergen en Marcel Osterop) en de schoonzoon (Jean-Paul Buijs) bij tijd en wijle wel. Het feit dat Strindberg zijn kamerspelen graag zag als muziek wordt hier onderstreept door de celliste Nina Hitz en acteur Marcel Osterop aan de piano, beiden achter de doorzichtige wand. Hun muzikale interventies zijn stijlvol en soms ook ronduit griezelig. Het geëxalteerde slot van de voorstelling lijkt uit de lucht te vallen, maar is wel zeer sterk.

Ik kwam eruit met een hoofd barstensvol indrukken die ik vooralsnog niet aan elkaar kon verbinden. Geen onplezierige toeschouwerservaring overigens. Een voorstelling die je doet puzzelen blijft als vanzelf dichtbij. Mijn bewondering voor Provily’s consequente zoektocht naar wat hij mogelijkerwijs ziet als de basis van toneel en theater is groot. Zijn drift om te spelen met tijd en met afstandelijkheid (zoals vorig seizoen in Fragmenten) roept bij mij (en niet bij mij alleen) ook grote irritaties op. Niet verkeerd trouwens – je blijft een consequente maker met eenzelfde toeschouwers-consequentheid bevragen: wat wil je toch, waar wil je met me naartoe?

Olivier Provily is ondertussen bij het Zuidelijk Toneel ontslagen, volgens een woordvoerder vanwege een ‘vastgelopen samenwerking’ die ‘puur op het persoonlijke vlak’ zou liggen (persbericht, 12 maart). Dat is een dooddoener. Het ‘nieuwe’ Zuidelijk Toneel onder Matthijs Rümke is ruim een jaar geleden ambitieus begonnen en Provily als huisregisseur maakte deel uit van die ambities. Klaarblijkelijk is Provily vermalen tussen enerzijds de artistieke ambitie om autonoom toneel te maken, met teksten en producten van eigen auteurs en regisseurs, en anderzijds de druk van ‘de markt’, lees: de pressie van lokale en regionale schouwburgdirecteuren. Dat is in de provincies beneden de grote rivieren altijd al een intrigerende toneelspagaat geweest. Waarin een hoop mis kan gaan. Maar als het écht mis gaat, dan verlang ik van een toneelgezelschap een volwassen verklaring die verder gaat dan dat twee heren, die elkaar ruim een jaar geleden artistiek de liefde verklaarden, opeens niet meer door een deur kunnen. Het toneel is meer dan gesubsidieerde sensitivity-training!

De pelikaan door het Zuidelijk Toneel, tournee tot en met 31 mei; www.pelikaan.hzt.nl