Slachtoffers door Colombiaanse slachtofferwet

Bogotá - Ga naar de hippe Zona T in het noorden van Bogotá en Colombia is net een normaal land. Hippe restaurants vol strak geklede mensen, ook nog eens de vrolijkste van het continent. Gewapend conflict? Nee dank u, liever nog een aguardiente. Juist vanwege de tegenstelling tussen die werkelijkheid en het andere Colombia - gevechten tussen leger en gewapende groepen, landmijnen, executies - is de slachtofferwet die onlangs werd aangenomen zo belangrijk. Voor het eerst erkent het Zuid-Amerikaanse land dat miljoenen Colombianen slachtoffer zijn van de oorlog in hun land.
De regering denkt dat tussen de vier en vijf miljoen mensen, vooral afkomstig van het arme platteland, aanspraak zullen maken op de compensatie die hun volgens de wet wordt beloofd. Dat gaat Colombia miljarden euro’s kosten, maar slachtoffers zien automatisch af van verdere rechtszaken tegen de staat, die veelvuldig onder één hoedje speelde met moordende paramilitairen. Daarom is de wet misschien wel een koopje.
Behalve financiële vergoedingen regelt de slachtofferwet ook de teruggave van land aan verdreven campesinos, arme boeren. Een belangrijk element, gezien de centrale rol die het land speelt in het ingewikkelde conflict: om koeien op te laten grazen, voor palmplantages, mijnbouw, cocateelt of als doorgangsroute van cocaïne. Volgens de ngo Codhes hebben guerrilla’s en vooral paramilitairen tussen 1980 en 2010 een stuk grond zo groot als anderhalf keer Nederland afgepakt van ‘gewone’ Colombianen. Colombia telt daardoor tussen de 3,5 en 5,2 miljoen ontheemden. Velen willen terug naar hun land en zij hebben met de slachtofferwet een sterk instrument in handen: door omgedraaide bewijslast moeten de huidige 'eigenaren’ van het land aantonen dat ze er op eerlijke wijze aan zijn gekomen. Lukt dat niet, dan krijgen de boeren hun land terug.
Een heel mooi plan. Helaas is de veiligheidssituatie in de Zona T in Bogotá soms al precair en geldt in grote delen van Colombia de wet van de jungle: de sterkste wint. Dat zijn vaak de nieuwe 'landeigenaren’ en zij laten zich niet zomaar verjagen. Campesinos die de laatste jaren via de rechter al teruggave van hun land hadden bedongen, worden geïntimideerd of vermoord. Leiders van ontheemden die zich vanuit de steden sterk maken voor terugkeer zijn hun leven ook niet zeker. Zo werd - drie dagen voordat VN-baas Ban Ki-moon naar Bogotá kwam om het aannemen van de slachtofferwet te vieren - Ana Fabricia Córdoba vermoord in Medellín. Zij vertegenwoordigde zo'n vijftienduizend ontheemden. Vanwege de voortdurende bedreigingen had ze haar eigen dood al aangekondigd. Dat de Colombiaanse regering Córdoba desondanks niet kon beschermen, heeft de wrange paradox van de slachtofferwet pijnlijk duidelijk gemaakt: aan de ene kant is hij historisch, maar de mensen die er aanspraak op gaan maken, zijn hun leven niet zeker.