Slangenkuil

Hoe ver mag de overheid gaan in het aanpakken van IS-sympathisanten? En moet bijvoorbeeld GeenStijl dan niet ook worden vervolgd?

Stopt de vrijheid van meningsuiting als die wordt gebruikt om die vrijheid te ondermijnen? En zo ja, waar dan? Dat is in een notendop het vraagstuk waarmee politiek Den Haag, en met haar de samenleving, worstelt nu de opmars van de Islamitische Staat (IS) in Syrië en Irak een grote aantrekkingskracht blijkt te hebben op een aantal in Nederland wonende moslims. Afgelopen weekend nog werden de paspoorten afgenomen van vier Nederlanders die samen met hun zes kinderen naar Syrië zouden hebben willen reizen.

Naar goed Nederlands gebruik buitelen de meningen over elkaar heen als het gaat over hoe ver de overheid mag gaan in het aanpakken van hen die de Islamitische Staat een warm hart toedragen. Er zijn discussies over het strafbaar stellen van alleen al de intentie af te reizen naar IS-strijdgebied. Er worden vraagtekens gezet bij het voornemen van het kabinet om via een wetswijziging de minister de mogelijkheid te geven Nederlanders met een dubbel paspoort en een lidmaatschap van een terroristische organisatie hun nationaliteit te ontnemen zonder dat daar vooraf een rechter aan te pas komt. Voor- en tegenstanders debatteren over een cda-voorstel om politieke partijen te kunnen verbieden die de democratie omver willen werpen en de sharia willen invoeren.

Felle discussies over deze onderwerpen zijn goed en staan juist symbool voor dat grote goed dat de vrijheid van meningsuiting is. Zo krijgt cda-partijleider Sybrand van Haersma Buma kritiek, omdat hij het verheerlijken van terroristische misdrijven strafbaar wil stellen. Buma wil een gedachtenpolitie in het leven roepen, is het verwijt aan zijn adres, dat is de vrijheid beschermen door haar op te heffen.

Ook de vvd krijgt veel kritiek over zich heen. De liberalen willen onder meer dat er streng kan worden opgetreden tegen IS-demonstranten. Hoezo liberale partij? Nog maar een paar jaar geleden was het toch Mark Rutte zelf, de huidige minister-president, die als vvd-fractievoorzitter een vrijdenkersruimte in de Tweede Kamer inrichtte, juist om elke inbreuk op de vrijheid van meningsuiting te voorkomen!

Maar is debatteren over grenzen van de vrijheid van meningsuiting voldoende om de samenleving weerbaar te maken tegen krachten die dat hoge goed gebruiken om het ons uiteindelijk af te willen pakken? In de samenleving proef je meer en meer de angst dat juist zij die deze vrijheid misbruiken ons om deze in hun ogen softe aanpak vierkant uitlachen. De vrees groeit dat een goede maatschappelijke discussie niet voldoende tegengif is tegen ‘de verleidelijke praatjes van haatzaaiers’, zoals pvda-minister Lodewijk Asscher van Sociale Zaken vorige week zei toen hij deze haatzaaiers vergeleek met slangen. Maar wat werkt dan wel?

De sharia staat inmiddels voor het met geweld bejegenen van andersdenkenden

De voorstellen die Buma onlangs deed, zijn niet allemaal nieuw. Al in 2007 kwam het cda, toen nog regeringspartij, met de nota Alles van waarde is weerloos, naar een dichtregel van Lucebert. De christen-democraten hebben de voorstellen van toen afgestoft. Nieuw in de plannen is dat het cda nu ook het verheerlijken van terroristische misdrijven strafbaar wil stellen. De intentie van een uitlating, tweet of cartoon wordt dan belangrijk.

Is GeenStijl, die het hoofd van de Haagse burgemeester Jozias van Aartsen plaatst op het lichaam van de onthoofde Amerikaanse journalist, die onthoofding aan het verheerlijken en roept GeenStijl daarmee op tot geweld? Hoe verhoudt zich dat dan tot de man uit Almere die zich laat fotograferen met afgehakte hoofden? En zijn voetbalsupporters die schreeuwen dat joden aan het gas moeten niet strafbaar en moslimjongeren in Den Haag die datzelfde roepen wel? Om maar aan te geven hoe complex de werkelijkheid is. Maar is die constatering voldoende om het verheerlijken van terroristische misdrijven zoals door IS begaan maar te laten lopen? In Trouw wees columnist Sylvain Ephimenco op een mogelijke toekomst waarin Nederland in het buitenland IS bestrijdt, maar thuis propaganda voor het kalifaat ongemoeid zou laten. Dat zou inderdaad schizofreen zijn.

Acht jaar geleden ontstond Haags rumoer rond een uitspraak die toenmalig cda-minister Piet Hein Donner deed in Vrij Nederland. De huidige vice-voorzitter van de Raad van State zei destijds: ‘Als twee derde van alle Nederlanders morgen de sharia zou willen invoeren, dan moet die mogelijkheid toch bestaan?’ Hij voegde daaraan toe dat de essentie van de democratie nou juist is dat de meerderheid telt. Donner moest zich voor zijn uitlatingen verantwoorden in het parlement, maar kwam ermee weg; in theorie klopte wat hij zei.

De huidige vvd-minister van Veiligheid en Justitie Opstelten zou er na zo’n uitspraak niet meer zonder kleerscheuren vanaf komen. De sharia staat inmiddels voor het met geweld bejegenen van andersdenkenden en niet slechts voor het weigeren handen van vrouwen te schudden of het niet drinken van een borrel, zoals Donner de religieuze plichtenleer destijds afschilderde.

Ook Donner vond overigens dat terrorisme moest worden bestreden. Waar hij destijds voor pleitte was het recht voor moslims hun godsdienst te kunnen beleven. Niet-gelovigen waren volgens hem zo arrogant het geloof in God als achterlijk te beschouwen. Hij vond dat er daardoor te weinig oog was voor de culturele en religieuze verwijdering tussen moslims en de grote groep niet-gelovigen. Met die verwijdering heeft Nederland nu – nog heftiger dan destijds – te kampen. Maar dat wil nog niet zeggen dat Nederland zich niet beter zou moeten wapenen tegen hen die onze grondrechten willen gebruiken om de democratie zelf om zeep te helpen.