Slanke verleiding

De slingerende lijn in het werk van Domenico Bianchi is beheerst en sierlijk. Typisch Italiaans.

Medium bianch 241995.1.5

Het grijze paneel met ongeveer in het midden, in het wit, de slingerende beweging van een lijn die een vorm wordt die op niets anders lijkt. Dat is een korte beschrijving van een werk van Domenico Bianchi gemaakt in 1993. De witte lijn in de slinger loopt zoals ze loopt: bochtig en met veerkracht en niet rustig glijdend als een rivier. Omdat de overigens slanke lijn afwisselend dikker en dan weer dunner is, maakt zij de indruk af en toe, als een zweep of een lasso, wat te klappen en te zwiepen. Ik kijk naar het verloop van die beweging – en denk dan dat de lijn helemaal linksonder in haar vorm op gang komt en dan rechtsom beweegt. Nog heel dun ontspringt ze daar uit het wolkige grijs. Met een naar rechts draaiende bocht beweegt ze dan kort naar boven en met een scherpe hoek buigt ze zich met een wijde boog eerst naar boven, dan kort naar binnen en met een dunner wordende slinger weer naar boven. Daar bereikt de beweging haar hoogste punt en begint naar beneden te dalen. Dan glijdt de lijn, terwijl ze iets dikker wordt, in een lange uitwaartse buiging naar onder tot ze, na een korte knik, als dunne lijn de vorm afsluit. Aan het eind zien we nog een korte haal – het soort kortaffe beweging waarmee mensen een sierlijke punt zetten achter hun handtekening.

Ze is niet een vierkant of een driehoek en dus zonder de filosofische betekenis van de geometrie
Medium bianchi

Wie weet is dit van de kunst van Bianchi de signatuur. Toen ik het verloop van de slingerende figuur aan het volgen was, werd mij ook duidelijk dat die plaatsvindt in een cirkel die maar summier is aangegeven. Voor die slinger wordt door die cirkel ruimte gemaakt in de verdichting van ronde kwabbige vormen van lichter en donker grijs die het vlak van het schilderij verder vult. Het oppervlak is een arrangement van in en over elkaar schuivende plakken was. Op kleur werd die was gebracht met dunne olieverf – in licht en donker grijs zodat dat wolkige effect ontstaat. Die tonale afwisselingen in het grijs zorgen voor een lichtheid van het oppervlak. Waar verder de stukken was heel licht grijs zijn, lijkt het alsof in de was (die daar transparant is) licht opgesloten zit. Dat maakt de was hier en daar lumineus, tussen schaduwen van donker grijs. De slingerende figuur is van witte was (ook lumineus) ingelegd in het oppervlak van grijs. Omdat die figuur niets anders dan zichzelf voorstelt, is zij een ornament. In vergelijking met de logheid van de kwabben in het grijze oppervlak ziet het ornament er nog beweeglijker uit. De sierlijke vorm past ook niet in een ander schema: ze is niet een vierkant of een driehoek en dus zonder de filosofische betekenis van de geometrie. Ze is een puur verzinsel dat daar ronddraait om mooi te zijn en verleidelijk.

Medium bernini

Over een ander werk, uit 2016, wilde ik het ook hebben. Ook daar een rond ornament in het midden – in een beeldruimte van rechthoekige stukken zwarte was – en intervallen wit daartussen. Omdat die rechthoekige vormen allemaal scherp gesneden zijn, oogt dit werk in zijn constructie strakker en donkerder. De techniek van maken is hetzelfde. Maar het grijze werk ziet er dromerig uit. Het harde zwart is eerder een sermoen. Daar wil ik een volgende keer op terugkomen. Nu houdt mij bezig hoe Italiaans de schoonheid van de kunst van Bianchi eigenlijk is. Als een Italiaan in een schilderij een lijn te voorschijn tovert, is die gewoon beheerst en sierlijk.

Om de hoek van het atelier van Bianchi bij het Pantheon is ook de kerk Santa Maria sopra Minerva. Aan een pijler daar, nabij het hoofdaltaar, hangt de cenotaaf voor een zeer vrome non, de eerwaarde Maria Raggi. Het is een ontwerp in marmer en brons van de grote Bernini: in verguld brons een portret van de eerwaarde in een medaillon door vergulde engelen gedragen. Daaromheen een soort opengeslagen gordijn (als een mantel) van zwart geplooid marmer met ingelegd een zoom van goudgeel marmer. Het geheel is schitterend en van een nobele schoonheid. Die is nergens overdreven. In Italiaanse kunst is de schoonheid niet een bijkomstigheid. Daarom gaat Bianchi regelmatig in die kerk naar het werk van zijn collega kijken omdat er nog steeds wonderlijk leven in zit.


Beeld: (1) Domenico Bianchi, Sensa titolo, 1992. Olieverf en was op glasvezelplaat (Stedelijk Museum Amsterdam); (2) Sensa titolo, 2016 (Stedelijk Museum Amsterdam / Courtesy Slewe Gallery); (3) Gian Lorenzo Bernini, Cenotaaf voor eerwaarde Maria Raggi, 1647 (Rome, Santa Maria, Sopra Minerva)