Slepen met stenen

Het wordt weer een bonte filmkermis in Rotterdam met spectaculaire cinematografische attracties, maar ook met kwetsbare kleinoden. Klein en fragiel als het filmpje Weltzstein van Edward Luyken. Het duurt nog geen kwartier, het is gedraaid op een goedkope soort 16 mm-zwart-witmateriaal en er is geen geluid bij.

Maar in dat kleine kwartier heeft Luyken vele uren werktijd samengeperst. Weltzstein documenteert op een compacte, dagboekachtige manier het ontstaan van een beeldengroep zonder dat je kunt zeggen dat het een documentaire is. Het filmen is bij Luyken een onderdeel van een proces zoals ook tekenen, gewaden maken en dansen een onderdeel is van zo'n proces. Daarom valt met evenveel recht te zeggen dat de beelden worden gemaakt voor de film, die daarmee een soort animatiefilm genoemd kan worden. Animatietechnieken heeft Luyken overigens altijd gebruikt in zijn films. Bijvoorbeeld stop-motion-opnamen waarmee hij mensen, voorwerpen en zijn beelden doorelkaar liet krioelen, of door grote reeksen gouaches te schilderen en die te gebruiken als de beeldjes in een tekenfilm.
In het in Utrecht vertoonde Ansetzung en het in Rotterdam te vertonen Weltzstein introduceert Luyken de voor hem nieuwe techniek van het direct tekenen op het filmmateriaal. Een zeer tijdrovende en door de kleine 16 mm-beelden priegelige klus. Luyken wapende zich met speciale stiften en - onontbeerlijk - een vergrootglas. Het wat grauwe zwart-witmateriaal wordt zodoende verlevendigd met snel wisselende en druk bewegende gekleurde abstracte figuren en motieven. In projectie groeit het monnikenwerk uit tot een robuust en nonchalant lijnenspel dat zich goed verhoudt tot de gefilmde eenvoudige abstracte werken in steen.
Zoals het zwart-wit van het filmpje ruimschoots wordt gecompenseerd door minutieus handwerk, zo wordt het ontbreken van geluid bij de film - als bij alle films van Luyken van de laatste jaren - tijdens de projectie door Luyken live muzikaal goedgemaakt. En eigenlijk moet je natuurlijk stellen dat Luyken afziet van een geluidsspoor op zijn film om de mogelijkheid open te laten om het werkproces tot in de filmzaal door te kunnen laten lopen. Een proces dat dus begint bij het zoeken van een steen en pas is afgelopen als na de vertoning de instrumenten zijn ingepakt.
Luyken is op zoveel artistieke terreinen tegelijk actief dat het niet anders kan zijn dan dat hij op de meeste ervan een autodidact is. Een gedreven amateur en een doe-het-zelver in optima forma. Maar alle activiteiten vertonen samenhang, zoveel samenhang dat het soms een hermetisch systeem lijkt, en alles is nauw verweven met zijn dagelijkse leven. Daarom spelen zijn zoontjes Tom en Luc even belangrijke rollen in een filmpje als Weltzstein als de beeldengroepen in wording.
Typerend voor Luyken is zijn beschrijving (want hij schrijft ook) van de herkomst van een paar stenen voor een andere serie (dat wordt later nog wel een film): ‘De twee eerste stenen, een granietsoort, vonden Tom, Luc en ik tijdens het kanoen deze zomer langs de kant in IJmuiden aan de voet van een berg kleine betonblokjes. Zonder hulpmiddelen voor de jongens bijzonder zwaar om te tillen, vooral daar hij voorzichtig op de bodem van de tweepersoons polyesterkano moest worden neergezet. Twee dagen later de tweede, ongeveer vierkante steen met een prachtige huid aan alle kanten opgehaald, daaraan vooraf een kleine verkenningsomweg in de kano’s om het gevoel te wekken van een gevulde dag.’ Dus als in Weltzstein in hoog tempo tekeningen, stenen, werkplaatsen en met van alles en nog wat sjouwende en slepende jongetjes de revue passeren, is het ook weer niet zo heel moeilijk daar een samenhang in te ontdekken.
Ook onder de titel Weltzstein schreef Luyken een geestige verhandeling over mogelijke en onmogelijke begrafenisrituelen binnen onze cultuur. Het opent met de voor een beeldhouwer extra melancholische constatering: 'Mijn vader had geen steen op zijn graf in Vlaardingen, ook het graf van mijn moeder, boven Bolnes, was kruis- en steenloos.’ Weltzstein is klein, fragiel, maar veel- zoniet allesomvattend.