Zomerlezen: De mannenleeslijst (9)

Slimme jonge dingen

De ideale man in de wereld van Brideshead Revisited van Evelyn Waugh is de gentleman. De hetero gentleman welteverstaan. Homo-erotiek mag, maar slechts als spel.

Jeremy Irons (l) als Charles Ryder en Anthony Andrews als Sebastian Flyte in de serie Brideshead Revisited, 1981 © ITV

Aan wiens kant Evelyn Waugh stond, vroeg zijn penvriendin en schrijfster Nancy Mitford zich af na lezing van zijn net verschenen roman Brideshead Revisited. Aan de kant van Lady Marchmain, de streng katholieke mater familias, of aan de zijde van de ongelovige protagonist Charles?

Op het eerste gezicht een vreemde vraag. Je zou immers aan Nabokov ook niet vragen of hij aan Humberts kant staat of aan Dostojevski of hij zich identificeert met Raskolnikov. Toch is Mitfords vraag hét voorwerp van debat en studie geweest sinds de publicatie van de roman in 1945. Verschillende lezersgroepen hebben zich het boek toegeëigend en hebben er hun waarheid in gelezen. Zo beschouwden conservatieve critici het als een lofzang op de verdwijnende aristocratische wereld, zagen katholieken het als een pleidooi voor het geloof, terwijl postmoderne academici een robbertje vochten om de duiding van de romantische adaptatie van de homo-erotische liefde. Brideshead is een raadselachtig boek en leent zich niet voor al te enge interpretaties. In die zin spiegelt de roman het verhaal. Telkens als je de essentie probeert te vatten ontglipt die je.

Waugh zelf beschreef het boek eens heel aards als een verhaal over: ‘Very rich, beautiful, high-born people who live in palaces and have no troubles except what they make themselves and those are mainly the demons sex and drink which after all are easy to bear as troubles go nowadays.’ Een omschrijving die niet alleen het succes van zijn eigen roman en de beroemde tv-serie uit de jaren tachtig verklaart, maar ons meer in brede zin iets vertelt over onze honger naar drama in hogere kringen. Net als Charles willen wij ons als lezers maar al te graag even onderdompelen in de aristocratische wereld van in dit geval de Flytes en genieten van hun, volgens Waugh, ‘onbeduidende problemen’ om ons vervolgens gelukkig te prijzen dat we niet echt in een dergelijke omgeving zijn opgegroeid. In die zin is Brideshead een ambivalent boek dat zowel een melancholieke ode is aan een verdwenen wereld als een afrekening met de those were the days-sfeer waarmee de wereld van de Engelse adel nog altijd wordt omgeven.

Brideshead Revisited is een onbeschroomd jongensboek. Niet alleen omdat het zich afspeelt in een mannenwereld, maar ook omdat Waugh de roman rond de mannelijke karakters heeft geconcentreerd. De vriendschap tussen Charles Ryder en Sebastian Flyte vormt het hart van de roman. Uiteraard zijn er vrouwelijke personages, maar zij vormen eerder de achtergrond waartegen het drama zich voltrekt. Ze interpreteren en definiëren de mannelijke personages. Zo bepalen, vrij naar Freud, de afwezigheid en dominantie van hun moeders de karakters van Charles en Sebastian.

Het verhaal begint als Charles’ herinneringen ons terugvoeren naar zijn vertrek uit het ouderlijk huis om geschiedenis te gaan studeren aan Oxford. In een gesprek ‘van man tot man’ geeft zijn vader hem nog een laatste advies mee: ‘Always wear a tall hat on Sundays during term. It is by that, more than anything, that a man is judged.’ Eenmaal gearriveerd in Oxford legt neef Jasper uit welke kleren en clubs gepast zijn voor iedere zichzelf respecterende jongeman: ‘Clothes. Dress as you do in a country house. Never wear a tweed coat and flannel trousers – always a suit. And go to a London tailor; you get better cut and longer credit. Clubs. Join the Carlton now and the Grid at the beginning of your second year.’

Charles drinkt om zijn vrijheid te vieren, Sebastian om zijn verdriet te verdringen

De ideale man in de wereld van Brideshead is de gentleman, die onaangedaan en welbespraakt door het leven gaat, gevoel heeft voor ironie en in staat is de zaken van het leven te relativeren. Het is een klasse-bepaald ideaal, waar in principe ook alleen mannen die deel uitmaken van die klasse aan kunnen voldoen. Je bent het of je bent het niet. Toch zet Charles, net als vele andere jongens uit de hogere middenklasse in een poging zichzelf te verbeteren, zijn beste beentje voor en na verloop van tijd blijkt zijn nieuwe leven hem te passen als een handschoen. Hij blijkt de man die de beschreven rol perfect kan vervullen.

Doorlopend in het boek voert Waugh ook ongepolijste mannen ten tonele die schril afsteken bij hun geciviliseerde tegenspelers. Luitenant Hooper, een wat kwezelig en slonzig personage dat elke vorm van goede uiterlijke verzorging (het handelsmerk van de gentleman) aan zijn soldatenlaars lapt, Rex, een proleet die elk gevoel voor subtiliteit en goede smaak ontbeert en Anthony, een openlijk homoseksuele man die zich op geen enkele manier iets aantrekt van de gedragsnormen waaraan de ware man moet voldoen.

Evelyn Waugh, 1930 © Bettmann / Getty Images

Vrij vlug na zijn aankomst op Oxford ontmoet Charles Sebastian die zichzelf in beschonken toestand bij Charles introduceert (van buiten naar binnen kotsend door zijn kamerraam). Charles was nog zo door zijn neef gewaarschuwd voor een kamer op de begane grond. Maar goed, zoiets kan gebeuren, of zoals Charles door een van Sebastians vrienden te verstaan wordt gegeven: ‘To understand all is to forgive all.’

De boodschap is ontdaan van pseudo-intellectuele levenswijsheid: een echte man kan dit soort zaken incasseren. Uit de dronkenmanskennismaking groeit een vriendschap. Een soort vriendschap die Evelyn Waugh zelf op Oxford had met Alastair Graham, zijn vriend en muze die model stond voor Sebastian en die hij omschreef als ‘friends by heart’. Wat er vervolgens gebeurt tussen Charles en Sebastian is moeilijk te omschrijven. De tijdsafstand speelt ons hier parten. Anno 2019 bestaat er een schare van identiteiten die mensen zich aanmeten. Hoe anders was dat in 1923. Zeker, tussen de twee mannen hangt een zweem van homo-erotiek, maar die staat zeker niet gelijk aan wat we vandaag homoseksualiteit zouden noemen. Bovendien gaat er iets pijnlijk mis tussen beiden. ‘Gay Sebastian’ voelt overduidelijk een meer dan vriendschappelijke genegenheid voor ‘Cheerful Charles’, terwijl Charles hun geflirt lijkt te beschouwen als een spel.

Daarmee vertelt Brideshead ons het verhaal van een jongen uit de middenklasse die het spel op Oxford en dat van de aristocratie beter in staat is te spelen, omwille van zijn geaccepteerde hetero-geaardheid, dan zijn upperclass vriend die die keuze ten enenmale ontbeert omdat zijn liefde en genegenheid voor Charles geen spel is maar het gevolg van zijn oprechte gevoelens. Charles drinkt om zijn vrijheid te vieren, terwijl Sebastian hetzelfde doet om zijn verdriet te verdringen. Want wat is een leven waarin je alleen bestaat als onderdeel van een spel, maar waarin je uiteindelijk niet jezelf mag zijn. De homoseksuele verhoudingen op Oxford behoren tot het spel, ze zijn van tijdelijke aard, althans tot die categorie behoren ze voor een ‘echte man’. Uiteindelijk beëindigt hij dergelijke relaties en trouwt met een vrouw, zoals de minnares van Sebastians vader Charles meegeeft: ‘I know of these romantic friendships of the English (…) I think they are very good if they do not go on too long.’ Vrouwen fungeren als de sociale doelen om een toekomst veilig te stellen. Daarmee is de wereld van de bright young things op Oxford een stuk zwartgalliger dan Waugh ons doet geloven in zijn eigen karakterisering van het boek.

Sebastian probeert Charles weg te houden bij zijn familie, maar als ze na aandringen van Charles het landhuis op een dag toch samen bezoeken is er geen weg meer terug. Charles wordt overrompeld door de plek en wanneer hij de Flyte-familie niet lang daarna zelf ontmoet valt hij voor de charmes van de aristocratische wereld waarin hij terecht is gekomen. Charles stapt als Alice in Wonderland door de deur in een paradijselijke tuin, waar hij de mogelijkheid ontdekt van een leven tussen de regels en de conventies van de burgerlijke samenleving. Zijn voordeel is dat hij zich niet in dezelfde lethargische situatie bevindt als de kinderen van de Flyte-familie, omdat hij zijn eigen ambities en dromen kan blijven najagen. Hij kan tegelijkertijd in de droom en de realiteit leven. Het boek toont de tragiek van kinderen in een aristocratische familie; ongeacht hun geslacht, voor hen allen wacht een leven zonder toekomst. Alleen het oudste kind heeft een doel om voor te leven, namelijk de zorg voor het landgoed. Voor de anderen zijn er geen idealen om naar te streven. Wat rest voor Sebastian en later Julia is hun liefde voor Charles.

Van wie Charles echter houdt blijft een mysterie, van Sebastian, van Julia of misschien vooral van Brideshead en de wereld die daarbij hoort. Verblind door de grandeur van Brideshead ontgaat Sebastians lijden Charles en voorziet hij niet dat zijn relatie met Julia gedoemd is te mislukken.

Hoe fluïde de idealen van mannelijkheid zijn wordt aan het eind van het boek duidelijk als Charles tot zijn verrassing terugkeert op Brideshead en zich realiseert met lege handen te staan. De Flytes zijn weggetrokken. Charles is als man het product van een verdwenen wereld en dus blijft hij ‘homeless, childless, middle-aged, loveless’ achter. ‘The age of Hooper’ maakt zijn opwachting. De wereld van de aristocratie is onder de voet gelopen en daarmee hun idealen. Rex, Anthony en Hooper, ieder op hun eigen manier aanvankelijk nog de anti-man, komen te voorschijn als moderne mannen die de idealen van mannelijkheid belichamen die ons bekend toeschijnen.

Charles’ desillusie en melancholie gaan over het verliezen van dat spel en het verdwijnen van de wereld waar hij even deel van mocht uitmaken. Hij klampt zich vast aan het geloof, een souvenir uit zijn verloren Arcadië. Net als Lady Marchmain, over wie Waugh zegt in antwoord op Mitfords vraag: ‘Lady Marchmain, no I am not on her side; but God is, who suffers fools gladly; and the book is about God.’ De paradijselijke tuin bleek inderdaad een sprookje en het ideaal van mannelijkheid beperkt houdbaar.


De omlijning van mannelijkheid lijkt anno 2019 op drift geslagen; voor De mannenleeslijst gaan we in oude en nieuwe literatuur op zoek naar verklaringen, perspectieven, liefde. Welke idealen van mannelijkheid liggen in klassiekers besloten?