#OscarsSoWhite

Sneeuwwitje in Hollywoud

‘Waarom zijn geen zwarte acteurs door de Academy genomineerd?’ Dat is de verkeerde vraag. Het moet zijn: ‘Waarom krijgen zwarte acteurs niet de rollen waarvoor je genomineerd kunt worden?’ De filmstudio’s bepalen – Hollywood is tenslotte een geldmachine.

Medium rtx22ds3

Natuurlijk hoefde Michael B. Jordan niet genomineerd te worden voor een Oscar. Hij speelt de hoofdrol in Creed, de Rocky-_revival die niemand zag aankomen. De film is bekend terrein – jonge, onbekende bokser krijgt een kans om het op te nemen tegen de wereldkampioen – maar is fris gefilmd, met een sterke soundtrack, en een aandoenlijk liefdesverhaal er ontspannen in verwerkt. Op dezelfde moeiteloze manier vermengt regisseur Ryan Coogler de Italiaans-Amerikaanse arbeidersklasse uit de eerdere _Rocky-films met de hippe straatcultuur van zwarte jongeren in Philadelphia.

Michael B. Jordan onderging een transformatie voor de rol, in ieder geval voor wie hem het laatst gezien had als de tragische, sukkelige, minderjarige drugsdealer Wallace in het eerste seizoen van de inmiddels legendarische hbo-serie The Wire. Hij is zo gespierd geworden dat het bijna ongemakkelijk is om naar te kijken (tenminste: dat je vanuit je bioscoopstoel naar zijn sixpack kijkt, en dan nog eens naar je eigen buik, dan nog eens naar hem op het scherm, dan weer naar jezelf, dan naar je zak M’s, dan weer naar het scherm, hopeloos). Nu is hij de bastaardzoon van de bokslegende Apollo Creed, die ene die in Rocky IV door een sovjet-gefabriceerde überbokser in de ring werd doodgeslagen, en wil voor zichzelf naam maken. Jordan speelt de rol moeiteloos, met een en al brandende, naar binnen gekeerde ambitie.

Maar een Oscarnominatie? Daarvoor is de rol te beperkt, zou je denken. Het is een gesloten personage, een binnenvetter, zelfs wanneer hij op het laatst met dichtgeslagen ogen in de ring gevraagd wordt wat het voor hem betekent zo in de voetsporen van zijn vader te treden, kijkt hij weg, naar de grond terwijl hij antwoord geeft. Het is het enige moment dat zijn pantser even opengaat – en dan is de film al weer af.

Het emotionele hart van de film behoort toe aan Sylvester Stallone, die voor de zoveelste keer Rocky speelt. Rocky is zowel comfortabel en opgelaten als bokslegende, tegelijk. Op straat wordt hij door iedereen begroet, maar thuis is het leeg; zijn vrouw en beste vriend zijn overleden, zijn zoon is naar Canada verhuisd. Het was niet makkelijk voor hem, weetjewel, zegt hij tegen Creed, om hier mijn zoon te zijn. Hij praat met een nog schevere mond dan normaal, alsof hij minstens een half dozijn tia’s heeft gehad. Hij krijgt kanker, hij wil opgeven, maar voor zijn nieuwe pupil houdt hij vol.

Dat is het soort rol waarmee je een Oscar wint en bij de bookmakers staat Stallone dan ook als favoriet in de categorie Beste Bijrol.

Toch was Michael B. Jordan, samen met Idris Elba in Beasts of No Nation, de meest tot de verbeelding sprekende naam in de discussie die woedt sinds de Oscarnominaties bekend werden gemaakt, op 14 januari, en bleek dat er voor het tweede jaar op rij geen zwarte acteurs of regisseurs genomineerd waren. Extra pijnlijk was dat bij verschillende films wel de witte acteurs of scriptschrijvers genomineerd waren, maar niet de zwarte. Met de hashtag #OscarsSoWhite maakten niet alleen duizenden twitteraars duidelijk dat ze het onbegrijpelijk vonden, ook verschillende filmmakers en acteurs gaven aan dat de maat vol was. Will Smith en Spike Lee hebben gezegd de uitreikingen te boycotten. Alle tv-talkshows bogen zich erover, de presidentskandidaten werden ernaar gevraagd, kranten organiseerden paneldiscussies, het werd direct opgehangen aan het grotere debat over institutioneel racisme in Amerika.

Is de Academy, het orgaan dat de Oscar organiseert, dan racistisch? Nee, riepen alle individuele leden. Kijk maar: de laatste tien jaar wonnen verschillende zwarte acteurs Oscars, Denzel Washington voor Training Day, Jamie Foxx voor Ray. En 12 Years a Slave was Beste film!

Doekjes voor het bloeden, riepen de criticasters: slechts dertig gekleurde filmmakers of acteurs hebben zo’n beeldje ooit gewonnen, terwijl de Academy dit jaar de Oscars voor de 88ste keer uitreikt – in een dozijn categorieën. En hoe veelzeggend is het dat de Academy bestaat uit meer dan 5700 leden, waarvan meer dan negentig procent wit is, driekwart man, en de gemiddelde leeftijd 62 jaar?

Hoeveel acteurs zijn dit jaar gepasseerd door de Academy? In theorie zijn dat er honderden, in de praktijk zijn het er eigenlijk nul. Dat zit zo: het is onzin om te doen alsof elke rol een Oscar kan winnen. Hier zijn geen vaste afspraken voor, maar als je naar de winnaars kijkt in de categorie Beste Acteur van de laatste tien jaar is er een niet te missen onuitgesproken voorkeur. Het zijn zelden grappige rollen, het zijn rollen die een zekere emotionele curve moeten hebben, ze zijn het liefst gebaseerd op echte personen, het zijn bijna altijd rollen die het de acteurs onmogelijk maken ontspannen te spelen: Eddie Redmayne won zijn Oscar als als-patiënt (The Theory of Everything, 2015), Matthew McConaughey als uitgemergelde, met hiv besmette rodeorijder (Dallas Buyers Club, 2014), Daniel Day-Lewis als moegestreden, kromgebogen, hese vader des vaderlands (Lincoln, 2013), Jean Dujardin mocht niet spreken (The Artist, 2012), Colin Firth mocht alleen stotteren (The King’s Speech, 2011), Jeff Bridges speelde een afgeleefde countryzanger die door zijn lichaam in de steek werd gelaten (Crazy Heart, 2010), Sean Penn moest zich een nogal stereotiep homoseksueel accent aanmeten, met dito handgebaren (Milk, 2009).

Daarnaast worden alleen bij uitzondering acteurs genomineerd die in films spelen die niet in andere categorieën genomineerd zijn. De rol staat nooit op zichzelf. En de acteur ook niet; het gebeurt maar zelden dat een acteur wint die nog niet eerder is genomineerd.

Hopelijk zijn witte mensen die geen twaalf dollar willen uitgeven om zwarte acteurs te zien een uitstervend soort

Het gevolg is dat veel filmsites en -bladen ruim van tevoren redelijk accuraat de vijf acteurs kunnen voorspellen die genomineerd zullen worden. Met uitzondering van Idris Elba, die als outsider voor een nominatie gold, waren er dit filmjaar niet of nauwelijks rollen van zulk formaat voor zwarte acteurs weggelegd.

Medium rtx22dsz

Die onuitgesproken, voorspelbare, voorkeur zal ongetwijfeld met het ledenbestand van de Academy te maken hebben. Als de gemiddelde leeftijd van de leden 62 is, dan is het niet moeilijk te bedenken waarom klassieke films over gebeurtenissen die zich veertig jaar geleden afspeelden meer gewaardeerd worden dan moderne of meer kunstzinnige films over actuele thema’s – dat verklaart ook het enorme verschil tussen de Oscarwinnaars en de winnaars op kleine, onafhankelijke filmfestivals. Verschillende filmbladen voorspelden daarom al ruim van tevoren dat het veelgeprezen maar niet genomineerde Straight outta Compton geen schijn van kans zou hebben: weinig 62-jarigen zullen direct het gevoel hebben dat een film over een gangsterrapgroep uit de late jaren tachtig en vroege jaren negentig relevant is, terwijl voor wie in die mtv-jaren opgroeide Straight outta Compton een cultureel begrip is.

De door de president van de Academy beloofde verse aanwas van jongere, multi-etnische nieuwe leden zou verandering kunnen brengen in hoe dat soort films gewaardeerd wordt. Heel goed – maar daar zit niet de bottleneck van het probleem. De vraag die je moet stellen is niet: ‘Waarom zijn geen zwarte acteurs door de Academy genomineerd?’ maar: ‘Waarom krijgen zwarte acteurs niet de rollen waarvoor je genomineerd kunt worden?’

Daarvoor zul je moeten kijken in de kantoren van de studiobazen en producers, die beslissen hoeveel geld een filmproject krijgt, en wie de film mag regisseren en wie de hoofdrollen spelen. Nu geven de studio’s geen openheid van zaken, maar het is niet heel moeilijk de logica te snappen. Op de eerste plaats is Hollywood een geldmachine en zoals de financiële wereld ze ook heeft, hebben de filmstudio’s (maar ook vakbladen als The Hollywood Reporter) analisten in huis die verrassend nauwkeurig kunnen voorspellen wat films zullen gaan opleveren door in te schatten hoe populair de film bij het publiek zal zijn. Dit berekenen ze op basis van het script, de regisseur, het onderwerp – maar vooral op basis van de acteurs en actrices. Een film met publiekslieveling Jennifer Lawrence, bijvoorbeeld, in de hoofdrol zal twee keer zo veel opleveren als wanneer de veelgeprezen maar minder bekende Michelle Williams diezelfde rol zou spelen.

Hierin speelt de zwart-witdiscussie de grootste rol. Het is een heel treffend voorbeeld van wat institutioneel racisme wordt genoemd – waarbij individuele mensen misschien niet racistisch zijn, maar als organisatie bij elkaar toch groepen buitensluiten. Eenvoudig gezegd: studio’s gaan er vanuit dat films met een witte hoofdrolspeler meer geld zullen opleveren dan met een zwarte hoofdrolspeler. In de discussie over wie de nieuwe James Bond zal worden wanneer Daniel Craig stopt, is hier al over gesproken: mocht fan-favoriet Idris Elba de eerste zwarte Bond worden, dan is al voorspeld dat de omzet van de franchise nog wel eens flink zou kunnen dalen.

Als dit inderdaad de gang van zaken is, dan zit daar op verscheidene manieren iets enorm tragisch in. Omdat Hollywood groepen buitensluit vanuit de veronderstelling dat het grote publiek dat anders wel zou doen, door geen geld te willen neertellen voor een film met een donkere acteur. ‘Hollywood is racistisch zodat het publiek dat niet hoeft te zijn.’ Zoiets. In deze logica zijn de Oscars alleen racistisch omdat de filmindustrie racistisch is, en de filmindustrie is dat alleen omdat iedereen dat is.

Maar is dat zo? Onherroepelijk zijn er witte mensen die geen twaalf dollar willen uitgeven om zwarte acteurs te zien. Laten we hopen dat dat een uitstervend soort is. Maar veruit de leukste held in Star Wars: The Force Awakens was zwart, en dat is toch echt de best verdienende film van het afgelopen jaar (omzet: twee miljard and still counting). Op diezelfde manier zijn er in de afgelopen jaren veel populaire, veelgeprezen series gelanceerd met gekleurde hoofdrolspelers – Masters of None, Fresh of the Boat – maar op tv.

Televisie is de culturele voorloper, daar gebeuren nieuwe dingen – film is een schoorvoetende volger. Bij de awards voor televisie werden de afgelopen jaren aanzienlijk meer gekleurde acteurs en actrices genomineerd dan bij de Oscars. Regisseurs als Martin Scorsese en Steven Spielberg trokken al eens aan de bel omdat ze de legendarische films waarmee ze ooit doorbraken vandaag niet meer zouden kunnen maken; studio’s willen alleen nog geld pompen in sure things, projecten aan de hand van bestsellers en beroemde superhelden, waarvan een enorme omzet gegarandeerd is. Het werkt een gek conservatief filmlandschap in de hand.

Maar Hollywood volgt, en dan zul je zien dat het echte stemmen met de voeten gebeurt, en dat wanneer films met een meer diverse cast net zo succesvol blijken te zijn er vanzelf meer van gemaakt zullen worden. De controverse over de OscarsSoWhite is misschien symptoombestrijding, een zalfje op een uitslag, maar het forceert Hollywood wel om zijn eigen mechanismen eens te onderzoeken, en te bedenken waarom in film niet kan wat elders – televisie, popmuziek – wél gebeurt.


Aanstaande zondag 28 februari worden in Los Angeles de Oscars uitgereikt; de uitreiking is te zien via Net5

Beeld: (1) Oscargenomineerden voor Beste Acteur, v.l.n.r. Bryan Cranston, Matt Damon, Michael Fassbender, Eddie Redmayne en Leonardo DiCaprio; (2) genomineerden voor Beste Actrice, v.l.n.r. Brie Larson, Saoirse Ronan, Charlotte Rampling, Jennifer Lawrence en Cate Blanchett (Foto’s: RTX22DS3 EN RTX22DSZ REUTERS/STAFF/FILES)