Economie

Snuifas

De planoloog die door de Amsterdamse burgemeester Halsema is aangesteld om na te denken over de toekomst van de grachtengordel, presenteerde begin deze week zijn eerste bevindingen. ‘Toerist naar Zuidas, centrum voor locals’, kopte Het Parool samenvattend. De planoloog had in zijn onmetelijke wijsheid bedacht dat de 32 miljoen toeristen die Amsterdam per jaar platlopen in het vervolg twee dagen van hun gemiddelde driedaagse verblijf aan de Zuidas moeten doorbrengen.

Ik weet niet of u wel eens aan de ‘snuifas’ bent geweest, zoals Amsterdammers de strook tussen Amsterdam-Zuid en Buitenveldert met een verwijzing naar coke consumerende fiscalisten, accountants en advocaten plegen te noemen? Ik wel. Het is een afzichtelijke mix van desolate stadsrand, Bijlmerachtige woontorens en een protserig bedrijventerrein dat zo uit het mondiale niemandsland afkomstig lijkt.

Begin jaren negentig ontsproten aan de door de val van de Muur en de Peter Stuyvesant-glamour van Manhattan en Canary Wharf benevelde breinen van projectontwikkelaars, stedenbouwkundigen, planologen en een enkele gemeenteambtenaar, heeft de Zuidas sindsdien meerdere gedaanteverwisselingen ondergaan.

In het pre-diluviale tijdvak was de Zuidas het doek waarop de gemeente haar libidineuze, hyperkapitalistische fantasieën projecteerde. Banken, pensioenfondsen, hoofdkantoren, wolkenkrabbers, skyline en protserig marmer met spiegelglas – het was een door Hollandse zuinigheid van meet af aan tot mislukken gedoemde poging om Frankfurt, Parijs en Londen naar de kroon te steken. Toen het Amsterdamse bankencentrum in het najaar van 2008 tijdens de mondiale financiële crisis mee de afgrond in gleed, veranderde schielijk de fantasie. Geen masterplan, maar flexibele gronduitgifte, om het project mee te kunnen laten ademen met de conjunctuur en de grillige wensen van het grootkapitaal. Geen expats maar een diverse volkswijk met sociale huurwoningen om ook de sloebers naar het bedrijventerrein te lokken. En geen financieel centrum, maar een broedplaats voor hipsters en nerds.

De Zuidas als de oplossing voor het toerismeprobleem?

Het moest voorkomen dat het vliegwiel van stijgende grondinkomsten stilviel. De Zuidas was namelijk het enige strookje Amsterdam waar de gemeente de grond verkocht in plaats van verpachtte. Dat was nodig om de Noord/Zuidlijn te kunnen betalen, die als een molensteen op het budget van de stad drukte. Het was geen succes. Tijdens de crisis stokte de bouwactiviteit, nam de vraag naar kantoorruimte af en daalde de bezettingsgraad. De investeerders van het eerste uur wisten niet hoe snel ze weg moesten komen en verkochten op het dieptepunt van de crisis hun percelen tegen dumpprijzen aan Duitse beleggers.

Een financieel centrum is het allang niet meer. Met de crisis zijn de mondiale ambities van het Nederlandse bankwezen voorgoed verleden tijd. De Zuidas is momenteel vooral een belastingparadijs. Met zijn hoge concentratie aan brievenbusmaatschappijen, trustkantoren, advocaten en belastingspecialisten is dit de plek waar de schatkisten van de Verenigde Staten, Frankrijk, Duitsland en een groot aantal ontwikkelingslanden met slimme belastingoptimaliseringsstrategieën een ongekend forse poot wordt uitgedraaid.

Gemeente en rijk staan op het punt 1,2 miljard euro in het voormalige financiële centrum te pompen. De ring moet ondertunneld worden, het station moet op de schop en de Noord/Zuidlijn moet worden doorgetrokken naar Schiphol. In de zoektocht naar een nieuw legitimerend narratief is de toeristenplaag een zegen. Als de Zuidas namelijk kan worden gepresenteerd als de oplossing voor het toerismeprobleem zijn nieuwe publieke investeringen in het Amsterdamse belastingparadijs politiek gezien een stuk makkelijker te verkopen. De planoloog denkt zelf aan hoogwaardige internationale kunstinstellingen. De Duitse eigenaren lachen in hun vuistje.

Wie met zulke potsierlijke oplossingen komt, roept de verdenking over zich af alles eigenlijk bij het oude te willen laten. Want is het echte probleem niet vooral numeriek: te veel toeristen? En is dat niet doelbewust beleid geweest? Heeft de politiek met zijn belastingvrijstelling en zijn Open Skies-overeenkomsten van Schiphol niet willens en wetens een luchthaven op anabole steroïden gemaakt? Het aantal reizigers van buiten de EU dat op Schiphol aankomt in een kwart eeuw verdrieëndertigvoudigd (!): van 76000 in 1993 naar 27,6 miljoen in 2017. Historisch en internationaal gezien ongekend. Ga daar maar eens op kauwen.