Sobere nachtegaal muziek

Het aantal Nederlandse componisten dat in het buitenland enige naam van betekenis heeft is op de vingers van een hand te tellen. Elk initiatief op dat gebied is dus winst. En daarom moet ook de Duitse versie van De Nachtegaal van Theo Loevendie, een suite die hij zo'n twintig jaar geleden schreef, toegejuicht worden. Maar helaas is met de Duitse vertaling van de tekst de cd voor de Nederlandse markt verloren gegaan. Ook al is hij uitstekend verstaanbaar, je gaat niet voor je lol naar een Duitse vertaling zitten luisteren. En dat geldt al helemaal voor kinderen, het publiek waar dit sprookje van Hans Christian Andersen oorspronkelijk voor bedoeld was.

Toch valt ook bij deze Nachtigall op wat een juweeltje de compositie eigenlijk is. Het begint met een prachtige ouverture vol suspense. Verderlichte tremoli, donkere tonen van de blazers en onheilspellende klokslagen - dit alles gedragen door een trage pulse - zetten een verwachtingsvolle sfeer neer. Als de spreker eenmaal zijn intrede doet, wordt de muziek zo mogelijk nog bescheidener en lichtvoetiger. Het verhaal is woord voor woord te volgen doordat de muziek alle ruimte laat. In een kleurrijke instrumentatie, met de klarinet als hoofdrolspeler, schetst Loevendie de belevenissen van de nachtegaal die concurrentie krijgt van een mechanische nachtegaal.
Dit opwindbeest heeft de voorkeur van de Chinese keizer. Logisch: de nepnachtegaal is betrouwbaarder, sterker en maatvaster. En onvermoeibaar: hij kan een liedje wel 35 keer achter elkaar zingen. Maar als de keizer ernstig ziek wordt staat de mechanische vogel machteloos. En het is de echte nachtegaal die hem dan weer tot leven kwinkeleert. Als de keizer hem een beloning wil geven, antwoordt de nachtegaal dat hij het grootste cadeau al heeft gehad: hij heeft een traan gezien in het oog van de keizer. Aldus de poëtische moraal, die nu ook voor de Duitse kindertjes verstaanbaar is.
De Nachtegaal wordt op de cd gecombineerd met Le Rossignol van Stravinsky. Dat is niet alleen een logische keuze door de overeenkomst in titel, maar ook omdat Loevendie behoorlijk schatplichtig is aan Stravinsky. Als je de twee stukken na elkaar hoort, valt echter vooral op hoe in Le Rossignol alles in de overtreffende trap plaatsvindt: guirlandes en confetti in een overweldigende kleurenpracht. Met terugwerkende kracht klinkt De Nachtegaal sober. Stravinsky benadrukt de uitersten: de namaaknachtegaal is bij hem een echte houten klaas, terwijl de echte nachtegaal (een fluit) des te lichter en lieflijker zingt.
Het is een stuk vol brille dat geheel in de lijn ligt van de vroege Stravinsky (Feu d'artifice en het Scherzo fantastique). En hoewel op sommige punten de obstinate ritmes opduiken die zo kenmerkend zijn voor Stravinsky’s meesterwerk Le Sacre du Printemps, is het onbegrijpelijk dat Le Rossignol bij de première in Genève een schandaal veroorzaakt heeft. Voorstanders schijnen geroepen te hebben: ‘Vive Stravinsky, vive Dada.’
Terwijl Loevendie nadrukkelijk de klarinet (als meest flexibele blazer) voor de rol van nachtegaal heeft gekozen en Stravinsky de fluit, is het in El Canto del Ruiseñor van Pablo de Sarasate de viool die de sterren van de hemel zingt. Sarasate was dan ook een negentiende-eeuwse rasviolist die in de traditie van het Romantisch Vioolconcert een buitengewoon virtuoze solopartij voor zichzelf heeft geschreven. Dirigent Klaus Arp bewerkte de pianopartij voor orkest, zodat de cd besluit met een onvervalste uitsmijter. De Staatsphilharmonie Rheinland-Pfalz is een typisch provincie-orkest: niet briljant maar wel gedegen. En met een oog voor minder bekend repertoire.

  • In de serie Vaders en zonen door het Nederlands Philharmonisch Orkest is de familie Andriessen aan de beurt. Muziek van Hendrik (Vioolconcert), Jurriaan (Berkshire Symphonies) en Louis (De Snelheid). Beurs van Berlage, 7 en 8 december.
  • Zijn Indiase afkomst, de avantgarde jazz, New Music en de visuele kunsten vormen de inspiratiebronnen van trompettist Rajesh Mehta. In het Muiderpoorttheater te Amsterdam (6 december) speelt hij samen met drie gasten.