Somalie praat weer

ABDI MOHAMOED Kheyre is vanwege een oogoperatie tijdelijk in Doorn. Zijn dochter Amina, die met een Nederlander is getrouwd, woont daar. Abdi Mohamoed is een Somalische clanoudste. In Mogadishu neemt hij deel aan de traditionele shir, de soms maanden durende bijeenkomsten waarin problemen worden besproken, waar grieven worden geuit en waar wordt onderhandeld tot er een akkoord is bereikt tussen verschillende partijen.

Hij en zijn dochter verbazen zich over het beeld dat de wereld van Somalie en de Somaliers heeft. ‘We zijn echt geen monsters. We hebben honderd jaar kolonialisme en dictatuur achter de rug. Er zijn conflicten en het is waar dat het moeilijk is die bij te leggen. Maar de komst van de Verenigde Naties heeft de zaken alleen maar verergerd omdat ze niets begrepen van onze cultuur. Aidid wordt in het Westen gezien als een misdadiger en een terrorist, maar voor ons is hij een vrijheidsstrijder, een Somalische Mandela of Arafat, die het land in 1991 heeft verlost van dictator Siad Barre. Nu de VN-blauwhelmen zijn verdwenen, lijken we op weg naar een vredesproces. Dat kan nog lang duren, maar dat zit in onze cultuur. Er wordt gepraat tot er een oplossing is bereikt. Zo'n proces van vertellen en klagen en bidden is ook een manier om het verleden achter je te laten.’
Het gesprek met deze waardige oudere man verloopt enigszins moeizaam. Dochter Amina, die in Amerika heeft gestudeerd en bij de Verenigde Naties heeft gewerkt, vertaalt zijn Somali, waarin Italiaanse woorden en uitdrukkingen te herkennen zijn, in het Engels. Soms is het onduidelijk of zij alleen vertaalt of ook haar eigen mening geeft. Amina maakt net als ik aantekeningen van het gesprek. Het is ook voor haar interessant, zegt ze, want 'wij jongeren weten te weinig van onze eigen geschiedenis en literatuur. We weten meer van Italie en Europa dan van ons eigen verleden.’
ABDI MOHAMOED Kheyre is gematigd optimistisch over de toekomst van Somalie. Sinds het vertrek van de laatste blauwhelmen, in maart 1995, is het rustiger in het land. Abdi Mohamoed: 'De fout van de Verenigde Naties is geweest dat ze niet alleen kwamen om humanitaire hulp te geven, maar ook om over het land te heersen. En dat ze de indruk wekten dat ze het oude regime, dat van Siad Barre, terug wilden brengen. Ze vroegen niet naar de mening van de Somaliers. Ze wilden ons een politiek, juridisch en militair systeem opleggen. Wat ze niet deden, was alle groepen ontwapenen en een proces van verzoening beginnen. Het was een militaire invasie die in het belang was van de Verenigde Staten, omdat Somalie strategisch ligt aan de Golf van Aden en belangrijke grondstoffen heeft.’
Abdi Mohamoed behoort tot de Hawiye-clan, de grootste clan van Somalie, die vooral het midden en het zuiden van het land bewoont. Hij werd in 1932 geboren in wat sinds het Congres van Berlijn Italiaans Somalie was. De Italianen kwamen eerst als handelspartners. Pas later kwam het leger, dat door de Somaliers met speren werd bevochten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de Italiaanse fascisten verslagen. De Engelsen namen de macht over, tot het land in 1950 weer, als mandaatgebied, aan de Italianen werd overgegeven. Intussen was er een bevrijdingsbeweging ontstaan en werd er gedemonstreerd voor onafhankelijkheid.
Abdi sloot zich als 17-jarige aan bij de Somalische Jeugd Liga, waarin een oudere neef van hem - de latere premier in de overgangsregering - een belangrijk man was. In 1956 waren er voor de eerste keer verkiezingen voor een parlement en toen in 1957 Dag Hammarskjold Somalie bezocht, was Abdi Mohamoed deel van de erewacht. Hij werkte voor de Italianen als politieman en ambtenaar. In 1960 werd Somalie onafhankelijk en vanaf 1967 werkte hij op het ministerie van Financien.
Negen jaar na de onafhankelijkheid, in 1969, vond de staatsgreep van generaal Siad Barre plaats, die als 'marxist-leninist’ gesteund werd door de Sovjetunie. Abdi Mohamoed kende Barre persoonlijk en wist dat het een echte tiran was. Hij werd gevangen gezet, misschien alleen maar omdat hij niet van de Darod-clan van Barre was. Ook Aidid, die ronduit tegen Barre zei dat hij nog niet in staat was een bataljon te leiden, laat staan een heel land, verdween voor zes jaar in de gevangenis waar hij vreselijk werd gemarteld. Barre wist twintig jaar aan de macht te blijven. Kinderen werden opgstookt om hun ouders te bespioneren. Toen hij in 1977, na de mislukte invasie in Ethiopie, de steun van de Sovjetunie had verloren, werd hij een client van de Amerikanen. Die leverden hem vooral veel wapens, geinteresseerd als ze waren in de marinebasis en in de aanwezigheid van - nog steeds niet geexploiteerde - olievoorraden.
VANOUDS BESTAAT Somalie uit verschillende gebieden en clans die die gebieden bewonen. Misschien moet daaruit het geweld worden verklaard dat losbarstte toen Barre vier jaar geleden was verjaagd. Abdi Mohamoed: 'Als er geen staat is, geen regering, proberen alle groepen van onderaf hun problemen op te lossen. Na de val van Barre viel het politieke systeem in verschillende delen uiteen. Een groep die de dictatuur terug wilde, een groep die iets totaal anders wilde en een derde die er helemaal niets mee te maken wilde hebben. Bovendien zijn er verschrikkelijk veel wapens het land in gekomen. Bijna iedereen is bewapend, een kind van negen kan al met een automatisch geweer omgaan.
Waar het om gaat, is dat elke clan erkenning wil. Onder Barre gaf een clan de toon aan. Iedereen moet in z'n eigen waardigheid erkend worden en kunnen participeren in het bestuur van het land. Maar toen Siad Barre verdreven was, riep Ali Mahdi zich, zonder enige verkiezing, uit tot president. Dat betekende een conflict over wie de baas was in de stad, overigens een conflict tussen twee subclans van Hawiye-clan.
Toen de Verenigde Naties kwamen, in januari 1992, toen nog geheel onbewapend, vond ik dat in eerste instantie positief. Maar ik was het er, net als Aidid, niet mee eens dat er in mei 1992 vijfhonderd volledig bewapende Pakistani werden gestuurd. We vroegen om humanitaire hulp, verzoening en ontwapening, maar we kregen wapens tegenover wapens. In een land dat zo'n geschiedenis heeft als Somalie, werden ze gezien als een gewapende macht die het land binnenviel. Daar komt bij dat er onder de vlag van de Verenigde Naties wapens het land in werden gesmokkeld. Dat betekent dat de Verenigde Naties niet neutraal meer waren, maar de kant kozen van Ali Mahdi, omdat die de gewapende aanwezigheid van de VN wel aanvaardde. Overigens heeft Boutros Gali, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, toen hij nog op het ministerie van Buitenlandse Zaken van Egypte werkte, veel Amerikaanse wapens aan Siad Barre geleverd. Ze waren de beste vrienden. Aidid verzette zich ook tegen het plan om Somalie onder mandaat van de Verenigde Naties te stellen. Het is alsof de VN in Somalie wilden bewijzen dat ze na de Koude Oorlog de politiemacht van de wereld kunnen zijn.
In 1993 werd in Addis Abeba een akkoord gesloten tussen verschillende groepen, waarbij de VN werd gevraagd zich te beperken tot humanitaire hulp en de politieke oplossing over te laten aan de Somaliers. In elke regio zou een vredesakkoord tussen de verschillende clans worden gesloten. Maar het toenmalige hoofd van de VN in Somalie, de Amerikaanse admiraal How - hij werd door de Somaliers Animal How genoemd - vond dat de VN de vredesconferentie moesten leiden en toen hij z'n zin niet kreeg, bracht hij z'n troepen samen op de plek waar de conferentie zou worden gehouden. Toen elders toch een akkoord was gesloten tussen de Hawiye en de Darod en men dat akkoord voor de radio wilde aankondigen, vernietigde hij het radiostation in de vroege ochtend. Daarbij werden tweehonderd Somaliers gedood. Het was bij die gelegenheid dat 23 Pakistaanse VN-militairen om het leven kwamen. Dat kwam toen groot in de wereldpers, maar wij vroegen ons af waarom die tweehonderd Somalische doden onzichtbaar bleven. Daar werd alleen door organisaties als Amnesty International over geschreven.
Jullie portretteren ons altijd als gewelddadige monsters, maar jullie zouden je ook moeten afvragen wat er is gebeurd om die monsters te voorschijn te laten komen. Vergeet niet dat ons land vanaf 1889 tot vandaag aan toe verschrikkelijk heeft geleden onder het kolonialisme en de dictatuur. Vrede is een proces dat tijd neemt. Het kost energie, conflicten en doden, maar het is voor ons belangrijk niet meer terug te keren naar het kolonialisme of de dictatuur.’
Nu zijn de Verenigde Naties vertrokken. Hoe is de situatie nu?
'Er zijn nog altijd veel wapens in het land, er vinden nog gewapende overvallen plaats, maar geen grote conflicten tussen de clans. Wat hebben de Verenigde Naties in Somalie gedaan? Ze hebben twee miljard dollar besteed, maar ze hebben nog geen waterbron geslagen. De elektriciteit is niet hersteld. Er is zelfs geen ziekenhuis gebouwd. Een organisatie als Artsen Zonder Grenzen doet met veel minder geld veel meer voor het land.’
Hoe zag Somalie er uit voor de Europeanen kwamen?
'Er was niet zoiets als een moderne staat, maar er woonde een homogeen volk, met een traditie en een taal, geregeerd door koningen en sultans. Strijd tussen de verschillende stammen is er altijd geweest, maar het werd in de hand gehouden door de shir, die je moet zien als een vergadering van ouderen van verschillende buurstammen die bij elkaar gaan zitten om over de problemen te praten. Dat duurt heel lang, er wordt poezie gereciteerd, er wordt verteld over waarom er werd gevochten, wie er gelijk had en aan het einde wordt er een akkoord gesloten. Het zijn vooral de ouderen die hieraan deelnemen, degenen die verhalen kunnen vertellen en spreekwoorden en wijsheid voorradig hebben. Als twee stammen een conflict hebben, wordt er een derde bij gehaald om te bemiddelen. Als er iemand is gedood moet er diya, bloedgeld, worden betaald: honderd kamelen voor een menselijk leven. Zodat de familie van het slachtoffer geen wraak zal nemen. En als er iets gestolen is, moet dat worden teruggegeven. Het is een manier waarop de hele gemeenschap betrokken wordt bij de rechtspraak.
Nu het conflict zo enorm groot geworden is, is het moeilijk twee partijen op deze manier bij elkaar te brengen. Maar op kleine schaal bestaat dit systeem nog steeds. In de nomadische maatschappij zaten de mensen onder een boom, ze dronken kamelemelk en offerden een geit in een feestelijke ceremonie. In de stad, waar niet zoveel kamelemelk is, gaat het anders, ze zitten op tapijten op de vloer en drinken thee tot er een oplossing is gevonden. Maar het principe is hetzelfde. We komen samen om te vertellen wat er is gebeurd, hoeveel levens verloren zijn gegaan, hoeveel gehandicapten er zijn, wat er allemaal vernietigd is. We praten erover dat we verder moeten, dat het beter is de oorlog te stoppen, dat het tijd wordt om aan de toekomst te denken. Als er een akkoord wordt gesloten, wordt dat door de ouderen getekend. Dan wordt er gebeden dat het zal lukken. En als er geen akkoord wordt gesloten, wordt er een andere bijeenkomst bijeen geroepen, met nog meer mensen er bij. Het kan uren, dagen of ook maanden duren, dat hangt af van de omvang van het probleem. De verzoeningsvergadering van twee subclans van de Hawiye nam bijna zes maanden in beslag. We hebben daar een term voor, abad doon, het zoeken naar vrede. Het uitschreeuwen, beschuldigen en naar elkaar luisteren heeft een helend effect dat een maatschappij na een lange tijd van strijd nodig heeft.’
U MAAKT ZELF ook deel uit van de shir?
'Pas sinds in 1990 de oorlog begon. Daarvoor was ik een gewone burger met m'n eigen problemen, m'n werk en m'n familie. Sinds de val van Barre vind ik dat ik zoveel mogelijk moet bijdragen aan het oplossen van de problemen. Maar dat is veel moeilijker geworden. Eerst moet het politieke conflict worden opgelost: wat voor staat zal Somalie worden? Een federale staat? Of zo'n staat als we hebben gehad? Het proces van nationale verzoening is op 4 juni 1993 begonnen. Op 27 oktober 1994 heeft Aidid opgeroepen om het proces van de opbouw van de natie te beginnen. We hoorden nu dat een maand geleden, op 15 juni, vijftien groepen en de Raad van Ouderen Aidid als president hebben gekozen. De Amerikanen brengen berichten in de pers dat een zetbaas van een van hun oliemaatschappijen, Osman Ato, president is geworden, maar dat is alleen om verwarring te zaaien.
Hopelijk zal Aidid verder werken aan de nationale verzoening, aan wederopbouw en aan een politiek systeem van regionale autonomie. Dat is een systeem waar we in Afrika nog maar weinig ervaring mee hebben. Na het koloniale systeem hebben we van buitenaf het systeem van staten gekregen. Regionale autonomie stelt elke gemeenschap in staat zelf te beslissen over hun eigen oplossingen en te participeren in de verkiezingen. Het is nog iets van de toekomst, maar het zou aansluiten op de shir en onze eigen tradities. Het zal ook betekenen dat niet een clan de macht heeft, maar alle stammen vertegenwoordigd zijn in de regering. In de nieuwe regering zitten ook vertegenwoordigers van alle clans. Over drie jaar zullen er algemene verkiezingen plaats vinden. Die tijd is ook wel nodig om een nieuwe grondwet te maken, de natie te herbouwen en de mensen samen te brengen.’
Maar hoe realistisch is het allemaal? Dertig jaar geleden geloofden we in zoiets als Afrikaans socialisme en daar is ook niet zoveel van terecht gekomen.
'Er is sprake van een nieuw realisme in Afrika, een nieuw begin. Vroeger was er de Koude Oorlog. We zagen socialisme zonder democratie. Wat had je daar aan? Als je de toekomst van Zuid-Afrika en Ruanda tegenover elkaar stelt, zie je in Somalie misschien een derde weg van zelfbeschikking en regionale autonomie. Afrika is veranderd, het is op weg naar een nieuw tijdperk. Misschien komt er uit alle ellende ook iets goeds voort.’
Hoopt u dat of denkt u dat?
'Ik denk het. Misschien kunnen we weer aanknopen bij een traditie die we in 1889 verloren hebben.’