Terug naar Welkom #2

Soms rijdt de schoolbus naar Welkom niet. Te gevaarlijk

Voor de blog ‘Terug naar Welkom’ reist journalist Margalith Kleijwegt terug naar het Zuid-Afrikaanse Welkom, een mijnstadje dat ze 27 jaar geleden voor het eerst bezocht samen met fotograaf Ad van Denderen. In deel 2: smeulende autobanden in Thabong.

Thabong, de township van Welkom, veranderde een paar jaar voor de afschaffing van de apartheid in een slagveld. Niet lang na de vrijlating van Mandela kwamen de jongeren in opstand en de politie reageerde weinig subtiel: ze schoot op alles wat bewoog. Hun optreden was zo gewelddadig dat er in korte tijd meerdere doden en gewonden vielen. De blanken waren doodsbang dat de opstandelingen vanuit de township zouden oprukken om het vijf kilometer verder gelegen blanke Welkom binnen te vallen. Welkom was in die dagen een belangrijk centrum van het rechtse verzet. De extreem-rechtse Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) was machtig in Oranje Vrijstaat en het idee dat het ANC een factor van grote betekenis zou worden, was onverdraaglijk voor ze.

Medium schermafbeelding 2017 10 13 om 13.10.36
Protestmars in Thabong, 1990 © Foto Ad van Denderen

Ad en ik liepen daar in die tijd dagelijks rond, de sfeer was onheilspellend en de spanningen liepen dat voorjaar voelbaar op. Na een ANC-bijeenkomst in het stadion van Thabong waar ook werd besloten de blanke winkels te boycotten, liep de situatie volledig uit de hand. Zelfs kinderen werden door de veelal blanke politie doodgeschoten. Walter Sisulu, een wijze ANC-leider die jarenlang met Nelson Mandela op Robbeneiland gevangen zat, sprak de getroffen families toe. ‘Heel Zuid-Afrika zou moeten rouwen om dit bloedvergieten’, zei hij. Maar ook: ‘Stuur uw kinderen naar school, zorg ervoor dat ze leren. Dát is hun redding.’

Lebo Tlali , toen twaalf, woonde met zijn ouders en drie zussen in het midden van Thabong. Zijn ouders beschermden hem zo veel mogelijk en hielden de onrust en veldslagen zo ver mogelijk buiten zijn gezichtsveld, al besefte hij wel dat er van alles aan de hand was. Scholen functioneerden op halve kracht en veel lessen vielen uit omdat de blanke leraren zich bedreigd voelden en de township niet meer in durfden te gaan.

Medium img 1876
Lebo Tlali met leerlingen van Welkom Gimnasium

In die chaotische periode kwam Lebo op Teto Highschool terecht, aan de rand van de township. Net als op de meeste scholen hier waren er weinig middelen en veel te veel leerlingen per klas. Lebo, een gehoorzame, misschien zelfs timide leerling paste zich aan. Hij had een goede relatie met zijn leraar kunstgeschiedenis en het was deze docent die ervoor zorgde dat Lebo uiteindelijk op de kunstacademie in Kaapstad terechtkwam.

Dit inspirerende verhaal – het is mogelijk om hier weg te komen – wilde Lebo vandaag vertellen aan de leerlingen in Teto Highschool die nu de lessen kunstgeschiedenis volgen. Zijn boodschap: door kunst kun je op een andere manier naar de werkelijkheid leren kijken, je blik breder maken en dat geeft kracht als je het gevoel hebt in een uitzichtloze situatie te zitten. Tot diep in de nacht bereidde hij de workshop voor.

Medium img 1744
Stenen en rommel op het wegdek © Foto Kaat Celis

We zagen uit naar het historische moment dat Lebo op zijn oude school voor de klas zou staan. Tot er om zes uur ’s ochtends een WhatsApp-bericht van het stadhuis kwam. Er waren hevige rellen in Thabong. ‘Alle toegangswegen zijn geblokkeerd door brandende autobanden. Pas op en vermijd iedere confrontatie met de demonstranten’, luidde de boodschap. In het volgende bericht zat een foto van een brandende auto. Waar de protesten precies over gingen, was op dat moment nog niet duidelijk. In de township zitten de bewoners regelmatig zonder water of licht, dat zou het kunnen zijn, en er wordt veel geklaagd over corruptie van politici, maar deze keer zou net zo goed de massale werkloosheid de aanleiding kunnen zijn. Sinds het sluiten van de mijnen is er voor de meeste schoolverlaters zo verschrikkelijk weinig perpectief.

Ondanks de waarschuwingen stappen we toch maar in de auto en na een paar kilometer, precies op het punt waar in 1990 de rellen uitbraken, zie ik smeulende autobanden, grote brokken steen op de weg en bossen hout en takken die in de fik zijn gestoken. De wegen in Thabong zijn sowieso veel slechter onderhouden dan die in Welkom, dus is het laveren tussen de diepe gaten, de smeulende resten en de brokken steen.

Medium img 1743
Stenen en asresten op het wegdek © Foto Kaat Celis

Eenmaal op Teto Highschool is er niet veel meer te merken van de rellen, al zijn er minder leerlingen als gevolg van de onlusten. De leerlingen die er wél zijn, gaan aan de slag met de camera’s en ze behandelen ze alsof ze van goud zijn. Op de terugweg is het weer slalommen. Inmiddels hebben criminele bendes zich bij de opstandelingen aangesloten en worden er overal winkels geplunderd.

Net als in 1990 zijn de bewoners van Welkom – inmiddels voor een groot deel zwart – als de dood dat het geweld ook hun kant op komt. De straten zijn veel rustiger dan anders. Op het Welkom Gimnasium waar Lebo en Ad ’s middags de workshop zullen geven, zijn minder leerlingen aanwezig dan zich hadden aangemeld. Vroeger was het Gimnasium een volledig witte school, maar nu is meer dan de helft van de leerlingen zwart. De leerlingen uit Welkom zelf zijn wel gekomen. Maar de jongens en meisjes uit Thabong reizen met de schoolbus. En die reed vanochtend niet. Te gevaarlijk.


Deze blogreeks wordt ondersteund door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Foto’s van het verblijf in Zuid-Afrika, en van het fotoproject ‘Welkom Today’, zijn te zien op Instagram.