JdV Consumeert…

SONTAG

…altijd meer kunst en cultuur dan waar hij raad mee weet. Tv, film, kunst, theater – van alles. Hij heeft geen sociaal leven. Op deze plek doet hij verslag van de dingen waarvoor in De Groene geen ruimte is. Deze week: SONTAG.

Medium schermafbeelding 202017 01 16 20om 2013.15.16
© Sanne Peper

De eerste Groene van dit jaar had een special over Ernest Hemingway, gemaakt vanuit het idee dat Hemingway een schrijver is wiens reputatie zijn boeken bijna verdrukt. Iedereen weet van het jagen, het boksen, de safari’s, zijn vrouwen en zijn oorlogen – maar lezen we zijn boeken nog wel? Weerstaan ze de tand des tijds? Ik schreef iets over de verschillende manieren waarop schrijvers herinnerd (of vergeten) kunnen worden, en schreef: ‘Er is nog een buitencategorie, waar misschien Hemingway de enige inzittende van is. Dat is die van de schrijver wiens leven beter onthouden wordt dan zijn boeken.’

In een eerdere versie van het stuk schreef ik die zin net even anders. Ik schreef: ‘Er is nog een buitencategorie, waarin Hemingway misschien alleen gezelschap wordt gehouden door iemand als Susan Sontag. Dat is die van de schrijver wiens leven meer betekenis heeft dan zijn boeken.’

Ik haalde die zin weg, omdat ik dan te veel moest uitleggen, en ruimte in de kolommen is beperkt. Twaalf jaar na haar dood is Susan Sontag een icoon geworden, en als icoon is ze nu zonder meer beroemder dan haar boeken ooit gelezen werden, of worden. Ze staat voor een bepaalde life style. Die van grootsteeds, kosmopolitisch, seksueel bevrijd, succesvol, feministisch, serieus, politiek geëngageerd, oftewel: authentiek. Organiseer een avond over Sontag in De Balie, en De Balie zit vol met jonge mensen (vrouwen). Organiseer een toneelstuk over haar, en op een doodnormale dinsdag is de zaal uitverkocht.

Net als Hemingway was Sontag zich heel bewust van haar imago. Ze cultiveerde het. In haar boek The Violet Hour: Great Writers at the End (de Nederlandse vertaling verschijnt deze maand) reconstrueert Katie Roiphe de levens van zes grote schrijvers vanaf het moment dat ze te horen kregen dat ze terminaal ziek waren. Wat voor Sontag erg moeilijk was toen ze ziek werd, schrijft Roiphe, was dat ze haar imago niet kon volhouden. Sontag loog over stoppen met roken, ze loog over minnaars, ze loog over hoe zorgwekkend veel geld haar fraaie appartement haar kostte, want een hoge huur was zo bourgeois. Het waren altijd kleine leugentjes, zegt Roiphe, bedoeld om het beeld dat ze van zichzelf had geschapen overeind te houden: ‘If she had to choose between the literal truth and her mythology, she would choose the mythology.’

Ik vraag me wel eens af hoe Sontag ervoor zou staan als ze nog zou leven. Zoals Joan Didion poseerde voor het modehuis Céline, zo is het niet moeilijk Sontag voor te stellen op een glossy foto in de straten van Odessa, of Homs, de wind in haar haar, een paar tassen van Louis Vuitton net in beeld.

Vorige week ging SONTAG in première in Frascati. Komende weken en maanden trekt de voorstelling van Naomi Velissariou (regie en spel) en Rik van den Bos (tekst) door het land. Gaat dat zien! Centraal op het toneel zit een vrouw (Ingrid Wender) wier naam niet wordt genoemd, maar ze stelt duidelijk Sontag voor. Ze zit op een Eames, en komt de stoel niet af. Haar geliefde heeft haar verlaten, ze zegt dat ze er kapot van is, maar heeft geen ruimte om te lijden: haar zoon en redacteur vechten om haar aandacht en goedkeuring, en krijgen die niet. Ze is bikkelhard.

(Trouwens: dit is nu al ongeveer het vierde toneelstuk dat ik zie waarin een Eames-stoel op het toneel staat. Heeft elk theatergezelschap zo’n stoel? Is het dezelfde stoel die ze aan elkaar uitlenen? Kan ik een van die stoelen voor een zacht prijsje overnemen als het stuk uit het repertoire gaat?)

Halverwege het stuk gebeurt er iets raars. Een stijlbreuk. Een interventie. Opeens komt Naomi Velissariou het podium op in een regenboogkleurig glitterjasje, een topje, porno-hoge-hakken en een broek zo strak dat ik hem niet eens over mijn onderarm zou krijgen. Ze heeft een handmicrofoon en in poses die ze van Beyonce lijkt te hebben afgekeken declameert ze:

Niet dronken worden op belangrijke evenementen.
Beantwoord mails nog dezelfde dag.
Minder fictie lezen.

Je moet ze maar net gelezen hebben, maar de opmerkingen komen uit Sontags dagboeken (soms zijn ze iets naar 2017 geüpdatet). Haar dagboeken zijn heel bijzonder, omdat ze bijna niets schrijft over wat haar overkomt en hoe ze zich daarbij voelt. Ze schrijft to-do-lijstjes, lees dit, leer dat, spreek duidelijk, rechterop zitten. Wat je in de dagboeken leest, is iemand die zichzelf met een genadeloze discipline uit de klei trekt, zichzelf boetseert en creëert. Je ziet de creatie Sontag ontstaan.

Doordat Velissariou de lijstjes declameert als de do’s & don’ts in Beyonce-poses verbindt ze de discipline en zelfverbeteringsdrift met het supersterrendom. Het heeft een heel slimme dubbele laag: aan de ene kant profiteren de makers van de naam Sontag, aan de andere kant laten ze zien hoezeer die naam een product is.

Dit verklaart denk ik ook het zo nadrukkelijk niet-naturelle spel van Ingrid Wender. Ze praat niet als iemand die antwoord geeft op een vraag, maar als iemand die vooral tegen zichzelf praat. Alsof haar zinnen bedoeld zijn om zichzelf op te richten, haar overeind te houden. Een beetje zoals een hardloper zichzelf aanmoedigt om door te rennen. Niet afhaken nu, pijn is fijn, kom op. Het geeft haar personage iets woedends, iets tragisch, ze is iemand die niet kan ophouden zichzelf te kastijden.

In het toneelstuk zie je natuurlijk de schaduwzijde van haar discipline, in relatie met haar omgeving. Haar zoon blijft naar haar goedkeuring zoeken, maar je ziet dat hij te dagelijks voor haar is: hij eet chips, ze vindt hem een zacht kind. Het is wat dagelijks, maar grappig, en pijnlijk. Haar redacteur smeekt om haar essays, en als ze die dan schrijft kijkt ze op hem neer omdat hij er zo blij mee is. Met haar discipline heeft ze zichzelf tot rots gemaakt, waarop iedereen stukslaat.


Zie voor de volledige speellijst van SONTAG: frascatitheater.nl/sontag