Aan de buitenkant kan het Frankfurter Museum für Angewandte Kunst wel een likje verf gebruiken. Van binnen is de twintig jaar geleden opgeleverde schepping van Richard Meier nog altijd even glorieus. De expositie Der Souvenir beslaat tot eind oktober verscheidene verdiepingen, verdeeld over hoofdstukken als Souvenir en aandenken, De grand tour en Fenomenologie van het intieme. De titels laten weinig twijfel bestaan aan het thematische karakter van de tentoonstelling: eerder een driedimensionaal boek met illustraties dan een klassieke kijk-galerij.

Het zijn in Frankfurt de teksten die de tentoonstelling bijeenhouden, net als eerder in Parijs en Berlijn de verwante, maar nóg indringender expositie La mélancholie. Stilzwijgend omarmen beide thema’s elkaar. Elk van hen cirkelt rond de ervaring van het verlies, dat slechts door de herinnering kan worden gecompenseerd. De onmacht daarvan moet op haar beurt worden geschraagd door voorwerpen die concreet houden wat in het geheugen gemakkelijk vervluchtigt.

Zo toont de Frankfurter expositie haarlokken die met een mengsel van vlijt en morbiditeit tot ware kunstwerkjes zijn gedrapeerd, levenlang meegedragen briefjes met een woord van de geliefde, jubileumbekers en reliekschrijnen, soms met een onverdacht seculiere inslag. Gebruiksvoorwerpen van Goethe en miniatuur-doodskisten van Napoleon bewijzen dat ook de Verlichting haar magische zijde heeft gehad.

Religieus waren van oudsher de meegenomen herinneringen aan het Heilig Land, inclusief de talrijke modellen van de Heilige-Grafkerk. Aan het slot van de tentoonstelling zijn ze opgevolgd door de plastic modellen van de Notre Dame en Tower Bridge, al dan niet in glazen eieren besneeuwd en geflankeerd door de onvermijdelijke ansichtkaarten met «Groeten uit…» Ook de herinneringen van het toerisme houden de illusie vast van de aanwezigheid: hier was ik ooit en in dít voorwerp ben ik er nog steeds een beetje.

Daarom is zelfs het meest banale en in serie vervaardigde souvenir onvervangbaar. Er kleeft de realiteit van de éne gebeurtenis aan, waarin toen dít gezegd werd, dít gedaan en déze ervaring mij overviel. Het ene glazen ei is het andere niet, want zodra ik het in Rome van de souvenirskar heb gepakt is het dit voorwerp dat ik naar huis heb meegenomen, en niet alle andere, identieke plastic Colossea waartussenin het stond. Voortaan belichaamt het de uniciteit van deze onherhaalbare geschiedenis, waarvan het de betekenis omgeeft met een heimelijk aura. Onzichtbaar, bestaat het alleen voor mij, want ook de macht van het relikwie – ooit het bezit en de bezieling van een volledige gemeenschap – is geprivatiseerd geraakt.

Toch keert op andere plaatsen ook in de moderniteit de collectieve lotsbestemming terug, al is die in de Frankfurter expositie vooral schrikwekkend van toon. Constantin Boym maakte, naar het voorbeeld van de mini-Eiffeltorens, een serie Buildings of Disaster in zwart nikkel: een half ingestort Federal Building in Oklahoma, Tsjernobil en natuurlijk de gehavende Twin Towers. Als herinnering aan de verschrikking om de hoek (het kamp Sachsenhausen lag in dezelfde wijk) toont het museum zwart-grijze plattegronden, getekend door Ulrich Wagner, met als titel Auschwitz, Birkenau en andere.

Zonder het beeld redt het geheugen het nu eenmaal niet. Zelfs de herinnering aan Frankfurt begint in mijn gedachten al weer te vervagen. Levendig blijft ze dankzij de prachtige catalogus die ik, als een souvenir, naar huis heb meegenomen. Net als het nóg mooiere boek van La mélancholie toont het tegelijk wat het is: niet alleen geheugensteun, maar mijn bewijs dat ik er was. Door mijn sjouwen ermee en lezen erin is het voorgoed ontheven aan de onverschilligheid van het serieproduct.

Getweeën staan zij in mijn boekenkast, die zelf een schrijn van herinneringen is. Elk boek is een klein monumentje voor het moment dat ik het las, dat zich verzet tegen iedere suggestie van opruiming en verkoop aan het antiquariaat. Beduimeld als het is, bewaart het juist daarin de stof van mijn ervaring en geschiedenis, dat opwolkt als mijn vinger langs de ruggen glijdt.