Onzekere toekomst zonder supermacht

Spelen met vuur

De Amerikanen zijn het zat de rekening te moeten betalen voor de veiligheid van Europa. ‘De zieke man van de wereld’ zal zichzelf moeten gaan verdedigen. Dat belooft weinig goeds.

‘IEDEREEN in Europa bezuinigt maar door op defensie. Daar gaan we vreselijk spijt van krijgen als we niet meer kunnen terugvallen op de Amerikanen’, zegt Frank van Kappen, generaal-majoor der mariniers b.d. en Eerste-Kamerlid voor de VVD.

'We spelen met vuur in Europa. Als we maar doorgaan met het ons blindstaren op nationale belangen, gaat het echt mis’, meent Clingendael-fellow Willem Post, expert op het gebied van Amerika en zijn buitenlandse politiek.

'Het is onvermijdelijk dat Amerika zich deels van Europa afkeert’, stelt Ruud Janssens, hoogleraar amerikanistiek aan de Universiteit van Amsterdam, nuchter vast: 'Hoe ingrijpend dat ook voor ons is, we zullen er niets aan kunnen veranderen.’

Nederlandse experts op het gebied van buitenlandse betrekkingen en internationale veiligheid waren er al niet gerust op, maar zo langzamerhand beginnen ze zich werkelijk zorgen te maken. De Verenigde Staten lijken zich meer met zichzelf te gaan bezighouden, en minder met de buitenwereld. Ze verliezen met name hun interesse in ons deel van de wereld - het lastige, economisch gehavende en politiek verscheurde Europa. De afgelopen maand kwam dat proces in een stroomversnelling.

Op 22 juni verscheen president Obama op de Amerikaanse televisie met een welkome boodschap: terugtrekking uit Afghanistan. De terugtrekking hing al maanden in de lucht. Het was juist de tweede helft van Obama’s speech die veel analisten zenuwachtig maakte. Daarin richtte hij zich op 'de aard van Amerika’s verplichting jegens de wereld’. Hij benadrukte Amerika’s 'bijzondere rol’, maar stelde dat het land niet al het kwaad kan bestrijden. De Amerikaanse inzet moet 'pragmatisch’ en 'strategisch’ zijn. Als het land bedreigd wordt, zal hard worden teruggeslagen, maar 'niet middels het ontplooien van legers overzee’. 'Als onschuldigen worden afgeslacht en de mondiale veiligheid in gevaar is’, is het niet vanzelfsprekend dat de VS ingrijpen, maar zullen ze anderen helpen dat te doen.

Hier verwees Obama naar Libië, waar een deel van de Navo onder Frans-Britse aanvoering bombardementen uitvoert. Tevreden stelde Obama dat de Amerikanen er 'niet één soldaat op de grond hebben’, maar slechts ondersteuning bieden. 'Amerika, het is tijd dat we ons richten op nation-building hier thuis’, vatte hij zijn boodschap samen.

Generaal-majoor b.d. Frank van Kappen: 'Amerika was heel lang de beslissende factor in de internationale politiek, maar die tijd is voorbij. De Amerikanen willen misschien nog wel, maar ze kunnen het niet meer. Obama beseft dat. Het land heeft een staatsschuld met een omvang die ik niet eens kan uitspreken. Ze zullen wel móeten bezuinigen op defensie. En daarmee neemt hun macht af.’

Amerika-deskundige Willem Post: 'Obama is de eerste die zal toegeven dat de VS tegen de grenzen van hun macht zijn aangelopen.’ De president richt zich nu op de economie. Niet alleen omdat Obama volgend jaar opnieuw verkiesbaar is. Volgens Post is er meer aan de hand: 'Amerikanen zijn gewend aan recessies gevolgd door groei. Maar dan wel een groei van meer dan vijf procent. Nu is het minder dan twee procent - de economie blijft te lang hangen. Dat duidt op fundamentele weeffouten. Tegelijkertijd zien de Amerikanen de Chinezen opstomen, met hun businessmodellen die drijven op constante groei. Als Obama het heeft over nation-building at home, dan doelt hij op het bouwen van een basis voor nieuwe Amerikaanse groeimodellen, onder meer door investeringen in het deplorabele onderwijs. Dat lukt niet als al het geld naar oorlogen en vredesmissies gaat.’

OPMERKELIJK genoeg lijkt de warme Amerikaanse belangstelling voor Europa na zestig jaar nauwe betrokkenheid bekoeld. De afscheidstoespraak voor de Navo op 10 juni van de Amerikaanse minister van Defensie Robert Gates (hij gaat met pensioen) was ongemeen scherp. Hij schetste het beeld van een bondgenootschap dat volledig drijft op Amerikaanse inzet. Na elf weken bombarderen in Libië waren de bondgenoten door hun munitie heen - de Amerikanen sprongen bij. Zij moesten vlak voor het begin van de acties ook target-specialisten leveren: de Europese bondgenoten hebben wel gevechtstoestellen, maar kunnen geen doelen bepalen. Zonder Amerikaanse hulp zou er sowieso geen vliegtuig opstijgen van de Italiaanse bases die zeer slecht uitgerust bleken. Tijdens de Koude Oorlog betaalden de VS de helft van alle Navo-kosten, inmiddels is dat gestegen tot 75 procent. Gates zei onomwonden dat het Amerikaanse Congres er geen trek meer in heeft zo veel te betalen terwijl de Europese Navo-leden doodleuk opnieuw het mes zetten in hun defensiebegrotingen. Dat geldt ook voor Nederland, dat een miljard euro bezuinigt op de krijgsmacht.

'Het is opvallend hoe relatief klein die Europese defensiebudgetten zijn geworden’, zegt Ruud Janssens. De VS nemen inmiddels bijna de helft voor hun rekening van de 1,7 biljoen dollar (duizend miljoen) aan jaarlijkse wereldwijde militaire uitgaven. Het leidt voor hem geen twijfel dat de Amerikanen minder aandacht aan Europa zullen besteden. 'Dat is onvermijdelijk omdat hun belangen nu in Oost-Azië liggen, waar India en China opkomen en in Zuidoost-Azië, waar terrorisme wortelt. Je zou nog kunnen hopen dat de Amerikanen Europa nodig denken te hebben om legitimiteit te geven aan hun acties. Maar Bush maalde daar niet om met zijn martelingen en renditions. Obama heeft dat hersteld en zijn eigen standaard gezet, zonder Europese hulp.’

Willem Post: 'Tien jaar geleden dachten we nog dat de Chinese economie de Amerikaanse zou inhalen in 2025, inmiddels roept The Financial Times dat het al in 2016 zal gebeuren. Dat is over vijf jaar! De Chinese invloed groeit door als bamboe. Daar móeten de Amerikanen zich wel op richten en dat gaat ten koste van ons.’ Daar komt bij dat het gebrek aan politieke eenheid Europa nu echt begint op te breken, vindt hij. 'Honderd jaar geleden noemden we Turkije de zieke man van Europa. Nu is Europa de zieke man van de wereld. Ik begrijp de Amerikanen wel. Ze zijn het zat de rekening te moeten betalen voor onze veiligheid, terwijl ze zelf een werkloosheid van negen procent hebben. Als ze stoppen met betalen heb je de poppen aan het dansen. Dan valt onze bescherming weg. Het Europa-bashing neemt nu een hoge vlucht in de VS. Ik maak me wel zorgen.’

'Europa slaat echt nog geen deuk in een pakje boter’, zegt Frank van Kappen. 'We hebben altijd ons jasje opgehangen aan de Amerikaanse kleerhanger die de Navo ons bood. We hebben nooit in Europa de infrastructuur opgebouwd om zelf enige militaire macht te kunnen uitoefenen.’ Van Kappen was militair adviseur van twee VN-secretarissen-generaal (Annan en Boutros-Ghali). Hij kwam in juli 1995 in New York aan, een week na de val van Srebrenica en een half jaar na de moordpartijen in Rwanda. 'Als ik op zoek was naar militair vermogen, dan bleek steeds dat er niet veel mogelijk was zonder de Amerikanen. Maar president Clinton had geen strategisch belang in Rwanda. Hij vond het allemaal verschrikkelijk, maar hij greep niet in. Die kant gaan we weer op. De morele dimensie krijgt minder gewicht. Als de Amerikanen hun leidende rol verliezen, neemt op humanitair gebied niemand die over. De Chinezen en de Indiërs interesseert dat helemaal niets. Ik denk dat er alleen nog wordt ingegrepen uit strategisch belang, net als ten tijde van Clinton. Opnieuw zal een hele hoop ellende onbestraft blijven.’

Volgens Van Kappen zal het gebrek aan militair vermogen uiteindelijk onze welvaart schaden. In het kader van een onderzoeksprogramma vergeleek hij meer dan 170 toekomstverkenningen, waaronder Russische en Chinese. 'Eén ding keert steeds terug: we gaan een uiterst onzekere toekomst tegemoet die gekenmerkt wordt door voortdurende verandering. De rol van niet-statelijke actoren zal toenemen, en het gevaar is vaak niet te voorzien. Je krijgt een onvoorspelbare mix van militaire en niet-militaire bedreigingen van vitale belangen. De sterke toename van piraterij en cyber-aanvallen zijn voorbeelden van wat ons te wachten staat.’

Dit toekomstbeeld van een wereld zonder overheersende supermacht, waarin netwerken bestaande uit transnationale organisaties en gelegenheidscoalities van staten met elkaar concurreren, kan over dertig jaar werkelijkheid zijn. 'Het gaat sneller dan ik dacht. Zo'n netwerkscenario zonder netwerkbeheerder is slecht nieuws voor ons. Nederland verdient zeventig procent van het geld in het buitenland. Als de wereld steeds onrustiger wordt en minder rechtszeker, heeft dat grote gevolgen voor onze handel.’

Wat zeggen Amerikaanse experts over de ontwikkelingen? Joseph Nye, de Harvard-professor die de begrippen hard en soft power muntte, relativeert in artikelen zowel de Amerikaanse neergang als de opkomst van China. Zijn boek The Future of Power van begin dit jaar is invloedrijk, ook in Het Witte Huis. Ook Nye schetst in zijn artikelen een netwerkscenario zonder overheersende supermacht waarin Europa weinig meer te bieden heeft dan wegsmeltende soft power.

Een andere invloedrijke buitenlandanalist is John J. Mearsheimer, bekend van onder meer een lijvige studie naar de Amerikaanse Israël-lobby. Hij meent dat Obama gedwongen is te kiezen voor offshore balancing: diplomatie, kracht bijgezet door vloot en luchtmacht. Dat is veel goedkoper dan het huidige 'liberaal-imperialistische’ model van oorlogvoering met grondtroepen en nation-building. 'De Verenigde Staten blijven de komende jaren betrokken bij wereldzaken, maar dan vooral in de olierijke Perzische Golf en in Azië, waar de opkomst van China de Amerikaanse beleidsmakers veel zorgen baart’, laat Mearsheimer weten vanuit Chicago, waar hij een hoogleraarschap bekleedt. 'Tegelijkertijd zullen de VS waarschijnlijk hun betrokkenheid bij Europa verminderen. Veel Amerikanen vinden dat Europa zich bezondigt aan free riding met de Amerikaanse krijgsmacht. Het is tijd voor Europa om zichzelf te verdedigen en voor de VS om hun troepen te verplaatsen en te focussen op nation-building hier thuis’, echoot hij de woorden van zijn president.

Maar Europa kán zichzelf niet verdedigen, het krijgt Kadhafi niet eens klein. Het had de Amerikanen nodig om twee wereldoorlogen te beslechten, evenals de strijd op de Balkan in de jaren negentig. Dat beseft Mearsheimer, maar het is niet anders. 'Amerika is sinds 1945 vredestichter geweest in Europa, dus zal de regio nu een stuk gevaarlijker worden.’