Het is spitsuur in de trans-Atlantische relatie. De diplomatie tussen de Verenigde Staten en Europa draait overuren. Tegelijkertijd is het oorlog. Dit maakt de situatie anders. Dit spitsuur speelt zich af in wat Robert McNamara, minister van Defensie onder president John F. Kennedy, in de gelijknamige ego-documentaire uit 2003 omschrijft als the fog of war. Die mist is nu dichter om ons heen dan we ons kunnen heugen. Maar wie geconcentreerd in de wereldmist van januari 2023 tuurt, kan wel degelijk iets onderscheiden: spoken uit de toekomst, die nieuwe verschijningen zijn van spoken uit het verleden.

Juist nu oriëntatie nog mogelijk is, is het belangrijk om deze spoken niet weg te wuiven. De opdracht is om ze te herkennen voor wat ze zijn: aanwijzingen en waarschuwingen. Maar iets herkennen in de mist betekent dichtbij beginnen, bij wat goed zichtbaar is.

Zo is er de constante drang van wapenleveranties aan Oekraïne. Dit staat boven aan alle trans-Atlantische agenda’s en is een constante test van wederzijdse betrouwbaarheid en loyaliteit. Feit is wel dat de VS hier in the lead zijn. Dit feit heeft consequenties, bijvoorbeeld voor de trans-Atlantische agenda en de rolverdeling tussen de VS en de EU in de wereld. Boven aan die agenda staan twee ambities: meer Europese onafhankelijkheid en minder westerse afhankelijkheid van China. Het eerste is de prioriteit van de EU, het tweede van Amerika. Dit verschil leidt nu al tot prangende kwesties voor de positie van Nederland en Europa in de wereld van de 21ste eeuw.

Zo dreigen ASML en ASM – de bedrijven die Nederland dé westerse wereldspeler maken in deze vitale industrie – tussen de wielen te komen van de algemene (geopolitieke) EU-ambities enerzijds (gevat in de EU Chips Act) en de agressieve (anti-Chinese) Amerikaanse handelspolitiek anderzijds. De stand van zaken is illustratief. Er is geen strategie om ASML en ASM beide trans-Atlantische prioriteiten te doen dienen. Intussen leiden pragmatisme en ad hoc-management tot interdepartementale onenigheid in Den Haag en stilstand in Brussel (en worden bedrijfsbelangen geschaad).

De VS geven hun ‘imperiale strategie’ niet op

Kortom: suboptimaal is een understatement en dat op een geopolitiek dossier dat van eminent belang is in de wereld van de 21ste eeuw. Niet voor niets was ‘kritische technologie’ een van de belangrijkste punten tijdens het bezoek van premier Mark Rutte aan president Joe Biden. Een omineus teken in de nabije mist.

Nog iets dieper in de mist schuiven de panelen van het trans-Atlantische bondgenootschap en zijn instituties, van de Navo tot de Wereldhandelsorganisatie (WHO). Tot grofweg twee decennia geleden werden die panelen op de plek gehouden door de Amerikanen. Die tijden zijn voorbij. Zo worden de WHO-regels door de VS actief én consistent gedemonteerd. De handels- en subsidie-oorlogen (tegen de EU) van ‘buy American’, The Green New Deal en de Inflation Reduction Act prevaleren nu in het Amerikaanse buitenlandbeleid.

Daarmee lijkt een periode definitief ten einde. De periode van de American Century, waarin de VS vanaf 1919 de buitenlandpolitieke bakens radicaal verzetten, de voorvechter werden van een liberale wereldorde en zo een ‘empire of integration’ bouwden, gebaseerd op democratie en kapitalisme. Dat ging echter niet vanzelf. En aanvankelijk ging het langzaam. Want de strategie, over hoe dit moest – het Amerikaanse plan waar Europa al in 1919 zo hopeloos naar verlangde – openbaarde zich pas na de lessen van het interbellum en de Tweede Wereldoorlog. Het leergeld werd betaald in Europa en de rest van de wereld.

Is die periode voorbij? De hedendaagse mist vertelt iets anders. De VS geven hun ‘imperiale strategie’ niet op, noch keren ze terug naar isolationisme, zo blijkt. Bovendien: Democraten en Republikeinen vinden elkaar juist in de continuering van een activistisch-moreel-militair aangedreven buitenlandpolitiek. Wat verandert zijn de instrumenten: multilateralisme en vrijhandel worden ingeruild voor een nieuw soort protectionisme. Niet toevallig, want precies daardoor kan de nieuwe buitenlandpolitieke consensus in Washington floreren.

Ziedaar het gevaarlijkste spook uit de toekomst. Deze nieuwe consensus in Washington ontstaat onder druk van de binnenlandse en buitenlandse omstandigheden. Er is geen plan. En een Amerika zonder plan dat een Europa treft, ook zonder plan, is een recept voor verwarring in plaats van organisatie. De aanwijzingen van verwarring zijn overal.