Fotografie

Sporen en voortekens

Fotografie: Noorderlicht 2005

Elk najaar – het ene jaar in Leeuwarden en het andere in Groningen – vindt de grote fotomanifestatie Noorderlicht plaats. Dit jaar in Groningen, met de hoofdtentoonstelling Traces & Omens in de Der Aa-kerk, daarnaast Land van belofte, in het nieuwe onderkomen van de organisatie, en verder kleinere tentoonstellingen op zeventig lo caties binnen en buiten de stad. Dit is meer dan een lokale aangelegenheid: met 42 fotografen uit achttien landen is Noorderlicht de grootste en be langrijkste fotomanifestatie van het land, met een sterk internationaal karakter en een strenge selectie. Traces & Omens getuigt van een visie die ver boven het Groningse land uitstijgt. De keuze voor het thema levert een grote variëteit aan werk op, is inhoudelijk interessant en durft het medium fotografie zelf aan de orde te stellen door het te laten concurreren met zijn naaste verwanten, de film en de computer. Dat van bepaalde fotografen werk zowel op de Biënnale van Venetië als in Noorderlicht te zien is, is misschien een graadmeter.

Traces & Omens gaat over de verbeelding van tijd in een medium dat sinds Henri Cartier-Bresson patent heeft op de afbeelding van the decisive moment. Traces, sporen, worden op de tentoonstelling zo wel letterlijk als figuurlijk ge toond. Letterlijke sporen van de tijd zijn kerven in een boomschors (Harvey Benge, Nieuw-Zeeland), portretten van oude vrouwen (Annet van der Voort, Nederland), afgedankte spullen op straat (David Almeida, Portugal) of sporen van menselijk misbruik in de natuur (David Maisel, VS). Meer figuurlijk zijn sporen in de foto’s van de door de Tsjernobil-ramp misvormde kinderen (Paul Fusco, VS), van de slachtoffers van burgeroorlogen in Sierra Leone (Pep Bonet, Spanje/Nederland) of van een hoopje grond uit Vietnam, afkomstig van historische plaatsen uit de oorlog, waar bijvoorbeeld een bloedbad heeft plaatsgevonden. Omens, voortekens, zijn te zien in foto’s van het heden (en dus al spoedig van het verleden) waarin de fotograaf een toekomstbeeld ziet. Onheilspellende beelden van overstromingen, grote droogte en bosbranden in Australië (Trent Parke, Australië) zijn daar een voorbeeld van. Beelden van toenemende verstedelijking en groeiende vereenzaming in foto’s van maquettes (Danwen Xing, China) van grote witte flats, waar niemand lijkt te kunnen wonen – slechts een enkel pop petje is getuige van een ongeluk of een moord.

Van een andere orde zijn de «gemiddelde gezichten» van Mike Mike (Zuid-Afrika/Turkije). Op de computer maakte hij een ge middelde van de eerste honderd gezichten die hij in kosmopolitische steden als Amsterdam, Istanboel, Sydney en Rio de Janeiro portretteerde. Door de globalisering gaan mensen steeds meer op el kaar lijken. Daarnaast zijn er fo to’s die een proces registreren, zoals foto’s van de verschillende stadia waarin Rafaela van meisje vrouw wordt (Adrienne van Eekelen, Nederland). Of de foto’s van James Nakagawa (VS/Japan) die de kloof tussen heden en verleden wil dichten door collages van foto’s van drie generaties in een beeld te monteren.

Tijd is ook in formeel opzicht in de tentoonstelling aan de orde. De enkele foto met het decisive mo ment als kenmerkende eigenschap is op de tentoonstelling eigenlijk niet te zien. De foto’s worden met name in series ge toond die in onderlinge samenhang een verhaal vertellen, of een herhaling zijn van hetzelfde gegeven, maar die niet op zichzelf het verhaal vertellen. Zou het zo zijn dat de hedendaagse mens zozeer gewend is geraakt aan de eindeloze herhaling en herkauwing van onderwerpen in de media dat hij niet meer genoeg heeft aan een enkel beeld? Het is opvallend dat uitgerekend de films die in de tentoonstelling te zien zijn door de keuze van een vast standpunt meer het karakter van een foto hebben. Het werk van Hiroyuki Ma suyama (Japan/Duitsland) neemt de beschouwer razendsnel mee over het pad dat hij dagelijks neemt om naar huis te gaan, terwijl de seizoenen aan hem voorbij trekken. Een ander voorbeeld is het werk van McCallum & Tarry, waar een dakloze jongere op een hoek van de straat staat en de wereld om hem heen beweegt zonder enige notie te geven van zijn bestaan.

In het werk van Ken Schles (VS), dat zowel bij Traces & Omens als in Land van belofte is te zien, speelt de omgang met tijd een ongewone rol. Homeland Security, een stuk of twintig foto’s, gaat over de aanslag op het World Trade Center in New York. Zwart-witfoto’s van vlak na de aanslag tonen de feiten; kleurenfoto’s tonen dagelijkse scènes, die op zichzelf niet zo bijzonder zijn, maar in de context beladen worden. Een foto van een vliegtuig in de lucht staat voor de dreiging, blote kindertjes in een tuinbadje voor de kwetsbaarheid van de mens. Een jongen die «gevaarlijk» op een bureaustoel zit verbeeldt het gevoel van living on the edge. Schles lijkt de tijd stil te zetten en vestigt de aandacht op de impact van een nieuwsfeit op een mensenleven.

Noorderlicht Fotomanifestatie,

Groningen. Traces & Omens, Der Aa-kerk, tot 9 oktober