Leider van de PiS-partij Jarosław Kaczyński (mondkapje) en premier Mateusz Morawiecki (rode das) met andere PiS-leden tijdens een parlementsvergadering. Warschau, mei 2020 © Wojtek Radwanski / AFP / ANP

De Poolse oppositie heeft een dilemma: moet ze de ratificatie van het Europese covid-Herstelfonds ter waarde van 750 miljard euro blokkeren, of niet? Op het eerste gezicht klinkt het absurd. De oppositie beschuldigt de conservatieve regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) er immers al jaren van de rechtsstaat kapot te maken, de democratie uit te hollen en Polen uit de EU los te weken. En diezelfde oppositie overweegt nu de hele EU in een crisis te storten?

Maar een groot deel van de oppositie ziet dit als hét moment om de autoritaire plannen van PiS-leider Jarosław Kaczyński te stoppen. Kaczyński heeft geen meerderheid voor de ratificatie, omdat de extreem-nationalistische vleugel van zijn regeringsblok zich openlijk tegen de EU keert. De PiS-chef heeft dus de steun nodig van de oppositie, die hij kortgeleden nog een ‘kankergezwel’ noemde. De schatkist is leeg en dus wordt het ‘kankergezwel’ nu gesommeerd ratificatie te steunen, zo niet dan zullen de staatsmedia de oppositie brandmerken als landverraders.

De centrum-rechtse oppositie overweegt tegen te stemmen als er geen harde garantie komt dat alle Polen en niet alleen de PiS-achterban van het geld profiteren. ‘We mogen onder geen beding PiS de totale controle over dat geld geven’, aldus oud-minister van Buitenlandse Zaken, Radosław Sikorski, Europarlementariër van de Burgercoalitie.

Links daarentegen is bang dat de kiezers een blokkade van het Europese geld niet zullen vergeven. Afgelopen week sloot oud-communist Włodzimierz Czarzasty een akkoord met PiS. Links zal de regering redden in ruil voor sociale beloftes, zoals geld voor nieuwe huurhuizen, regionale ziekenhuizen en de toeristenindustrie.

Niet alleen de centrumpartijen bleven verbouwereerd achter. ‘Links heeft Kaczyński een reddingsboei toegeworpen’, aldus de linkse intellectueel Cezary Michalski. Volgens hem zal Kaczyński met het EU-geld in navolging van de Hongaarse premier Viktor Orbán een onaantastbaar, autoritair systeem creëren. ‘De “nieuwe elite” van PiS krijgt zoveel bezit dat ze de beslissende speler zal blijven in de Poolse economie en politiek.’

Het geld wordt verdeeld door wat onderzoekers de ‘nieuwe nomenklatoera’ noemen, het fundament onder de nieuwe orde. Net als tijdens het communisme worden sleutelfuncties in de PiS-staat bezet door partijgetrouwen.

‘Het monopolie van de communistische partij (…) werd onder meer gerealiseerd dankzij het nomenklatoera-systeem dat 150.000 functies omvatte in 1956, 116.000 in 1969 en 273.000 in 1988’, concludeerde historicus Andrzej Friszke in 2002 na grondig historisch onderzoek. Vijftien jaar later voegde hij daaraan toe: ‘Dat systeem is weer terug. Als iemand niet gezalfd wordt door de partij, is hij kansloos. (…) De staat wordt daardoor het verlengstuk van de partij.’

Een andere historicus, Piotr Gajdziński, auteur van onder meer biografieën van de communistische partijsecretaris Edward Gierek en van de huidige PiS-premier Mateusz Morawiecki, trok dezelfde parallel: ‘Politici van PiS voelen zich na een paar jaar regeren de “eigenaren van Polen”.’ Die term komt uit de laatste jaren van het Gierek-decennium, maar beschrijft heel treffend de verhouding tussen de huidige regering en de burger. Net als tijdens het Gierek-decennium (1970-1980) maakt Polen een economische bloei door. Gierek leende miljarden in het kapitalistische Westen, waarmee de economie werd aangejaagd.

De grootste beneficiënten van dat Poolse Wirtschaftswunder op krediet waren de partijbonzen. Hoe dat ging, illustreren de woorden van de aartsbisschop van Krakau uit 1978. Ze klinken wonderbaarlijk actueel: ‘Gierek zegt dat persoonlijke invloed en functies niet mogen worden gebruikt voor privédoeleinden. (…) Gierek zou zijn mond moeten houden, want hij kent zichzelf villa’s toe in Katowice en Ustroń, deelt premies uit aan zijn zonen en zijn schoondochter. En zijn vrouw liet de villa die ze zich toe-eigende in Warschau twee keer verbouwen, voordat ze er ging wonen.’ Elke week is er wel een nieuwe onthulling die laat zien hoe PiS haar achterban verwent met subsidies, lucratieve baantjes en contracten.

De journalistieke hit van de afgelopen maand heet Daniel Obajtek. De voormalige burgemeester van het dorp Pcim is een beschermeling van PiS-leider Kaczyński. Hij werd door de pro-PiS-media uitgeroepen tot ‘Man van de vrijheid’, een eer die eerder Kaczyński, zijn president en zijn premier ten deel viel. De dorpsburgemeester maakte een bliksemcarrière sinds PiS in 2015 de macht veroverde en controle verwierf over alle staatsbedrijven. In 2018 werd Obajtek baas van het grootste staatsbedrijf, olieconcern Orlen, dat vervolgens andere staatsbedrijven opslorpte.

Overal in dit staatsconglomeraat hebben zich familie en vrienden van PiS-politici genesteld. Obajtek zelf klust bij in het onroerend goed. Hij kocht een paleisruïne die hij met overheidssubsidie liet opknappen. In Warschau kreeg hij een paar ton korting op een penthouse, waarna Orlen de voetbalclub van de projectontwikkelaar sponsorde. Na weken onthullingen staat de teller van Obajteks onroerend goed op 38 gebouwen, die meer waard zijn dan alles wat hij officieel verdiende.

Sinds de val van het communisme heeft geen enkele partij op zo’n schaal haar achterban verrijkt als PiS. Net als Orbán in Hongarije kreeg ook Kaczyński geen meerderheid van de stemmen, maar dankzij een ingewikkeld kiesstelsel wel een meerderheid in het parlement. Beide leiders bouwden een eigen nomenklatoera op. In Kaczyński’s woorden ‘het vervangen van de elite’.

Van justitie heeft PiS niets te vrezen: het OM en de politie staan onder strakke partijcontrole

‘PiS veranderde onmiddellijk de wet. Concoursen zijn afgeschaft en eisen wat betreft competenties vergaand verlaagd’, zegt de Warschause socioloog Grzegorz Makowski, die corruptie binnen de overheid onderzoekt. ‘Direct werd de top van alle centrale overheidsorganen – drie à vierduizend directeursfuncties – vervangen. Als de directeur van de partij is, dan moeten zijn ondergeschikten wel meebuigen.’

Hetzelfde gebeurde in de economie. De staat is deels of geheel eigenaar van honderden bedrijven. Dat aantal groeit. Of het nou om banken gaat, groothandels, hotels, een gloeilampenfabriek of een kledingbedrijf: elke nationalisatie – gepresenteerd als ‘polonisatie’ – levert de partij honderden nieuwe baantjes op.

Hiermee verzekert PiS zichzelf niet alleen van een trouwe aanhang, maar ook van geld. Want voor wat hoort wat; wie van de partij een baan krijgt, doneert aan de partij. Je zou de rest van dit artikel kunnen vullen met alleen de namen en functies van bestuursleden en commissarissen van staatsbedrijven die de partijkas spekken. Dankzij deze openlijke corruptie is de financiële positie van Recht en Rechtvaardigheid veel sterker dan die van andere partijen.

Socioloog Makowski spreekt van een ‘nieuwe nomenklatoera’ die zoals elke partijbureaucratie verspilling en corruptie in de hand werkt. ‘De degradatie en demoralisatie binnen het overheidsapparaat gaan veel sneller en dieper dan mensen denken.’ Het resultaat is een niet-aflatende stroom corruptieschandalen met PiS-nominees in de hoofdrol. Van justitie hebben ze niets te vrezen, want het OM en de politie staan onder strakke partijcontrole. Een groot deel van de publieke opinie krijgt niets mee van de affaires, want ook de staats-tv en -radio staan onder strakke partijcontrole.

Om maar even bij het voorbeeld van staatsbenzinebaas Obajtek te blijven. Uitgelekte telefoongesprekken vol vloeken en vulgarismen laten horen hoe Obajtek al jaren geleden de anticorruptiewet overtrad door als burgemeester achter de schermen een bedrijf te runnen. Kaczyński’s protegee lichtte voor tonnen het bedrijf van zijn eigen oom op. Dat deed hij in nauwe samenwerking met een crimineel met als pseudoniem ‘Prezes’ – voorzitter –, de baas van een incassobureau.

Justitie zat Obajtek op de hielen, maar toen PiS aan de macht kwam werd het onderzoek direct geseponeerd en begon hij aan zijn bliksemcarrière in de staatseconomie.

Protestvlag tegen strengere abortuswetten met daarop Jarosław Kaczyński en communistenleider Wojciech Jaruzelski. Krakau, november 2020 © Beata Zawrzel / NurPhoto / Getty Images

Tot voor kort greep partijleider Jarosław Kaczyński in als de reputatie van de partij gevaar liep. PiS kwam tenslotte aan de macht met beloftes van patriottische en morele zuiverheid. Maar deze keer luidt de oekaze uit het partijhoofdkwartier: niets aan de hand. En dat geldt niet alleen voor ostentatieve zelfverrijking. Freedom House, dat onafhankelijk onderzoek verricht naar vrijheid en democratie wereldwijd, spreekt van dropping the democratic façade; autocraten doen steeds minder moeite de schijn van een democratische rechtsstaat op te houden.

Europese kritiek op ‘traditionele Poolse waarden’? PiS scherpt het abortusverbod verder aan. Het Europees Hof verbiedt rechters disciplinair te straffen? Dan worden ze gestraft wegens vermeende strafrechtelijke overtredingen. Europa bekritiseert onze lhbt+-vrije zones? Dan wordt een nieuwe minister van Onderwijs benoemd die over homo’s zegt: ‘Die mensen zijn niet gelijkwaardig aan normale mensen.’ Elke keer als het Europees Hof Polen veroordeelt wegens het schenden van rechtsstaatsprincipes, verklaart de Poolse regering het Hof gewoon ‘onbevoegd’.

Maar het geld uit Brussel is meer dan welkom. De EU-miljarden zijn broodnodig, want na zes jaar regeren heeft PiS het land een aardig eind richting de financiële afgrond geloodst. PiS heeft de kiezer gepaaid met leuke dingen en is haar beloftes nagekomen: kinderbijslag, hogere lonen, dertiende en veertiende maand pensioen, belastingvrijstellingen en een lagere pensioengerechtigde leeftijd. Het prijskaartje loopt in de tientallen miljarden per jaar.

De staatsschuld steeg, ook voor het uitbreken van covid, pijlsnel en eindigde in 2020 vlak onder de zestig procent van het bruto binnenlands product, het maximum dat is vastgelegd in de Poolse grondwet. Het grootste deel van dat geld wordt de facto bijgedrukt. Twee overheidsagentschappen gaven afgelopen jaar samen voor zo’n vijftig miljard euro aan obligaties uit, die werden opgekocht door de centrale bank. ‘De regering heeft een machientje gemaakt om de schuldlimiet te omzeilen’, zegt econoom Sławomir Dudek.

Dudek was 23 jaar lang topambtenaar bij Financiën, waar hij voor linkse en rechtse regeringen de financiële stabiliteit in de gaten hield. Anderhalf jaar geleden gooide hij de handdoek in de ring; de PiS-regering luistert alleen naar economen die verkondigen dat schulden geen probleem zijn. Zoals Ernest Pytlarczyk, hoofdeconoom van staatsbank Pekao, die in een kranteninterview bezweerde: ‘Landen zijn eeuwigdurend en kunnen altijd hun schulden kwijtraken door de inflatie op te voeren, geld bij te drukken of nieuwe schulden aan te gaan.’

Edward Gierek moest zijn miljarden lenen in het Westen. Kaczyński krijgt ze gewoon

Dudek werkt sinds kort voor de liberale economische denktank for. Hij wijst erop dat economen die niet afhankelijk zijn van de regering in grote meerderheid pleiten voor het handhaven van de grondwettelijke zestig-procentlimiet. ‘Polen kan zich niet zo’n grote schuld permitteren als eurolanden.’ Een zloty is gewoon minder geloofwaardig dan een euro, legt Dudek uit. Kijk maar naar de rente op staatspapier. ‘De rente van Poolse obligaties is nog altijd hoger dan die van Griekse.’

Het ideologisch rechtse PiS omhelst dus enthousiast de Modern Money Theory van links. De EU wordt afgeschilderd als bron van alle kwaad, maar ondertussen kijkt de partij reikhalzend uit naar het Europese geld. Warschau krijgt de komende jaren niet alleen 66,8 miljard euro aan structuurfondsen, maar ook een smak geld uit het Herstelfonds: 23,9 miljard euro gratis, plus 34,2 miljard euro goedkope leningen. ‘Dankzij dat geld kan de fiscale situatie gestabiliseerd worden’, zegt Dudek. ‘Polen heeft het Europese Herstelfonds heel hard nodig.’

De kritiek op de slecht gecontroleerde geldstroom naar het oosten groeit. ‘De systeemverandering in Polen en Hongarije wordt veiliggesteld met geld van de belastingbetaler’, concludeerde de Franse hoogleraar Europees recht Laurent Pech onlangs in Die Welt. ‘Ik denk niet dat Duitse belastingbetalers erg blij zouden zijn als de Bondsregering ze dat duidelijker zou uitleggen.’

Dat doet Angela Merkel dan ook niet. Het Duitse voorzitterschap hielp vorig jaar Orbán en Kaczyński weer even uit de brand. Polen en Hongarije blokkeerden de EU-begroting en het Herstelfonds. Ze wilden onder geen beding accepteren dat het uitbetalen van de Europese subsidies afhankelijk zou worden van het respecteren van de rechtsstaat. Dankzij Berlijn werd de koppeling van geld aan rechtsstaat afgezwakt, waarna Warschau en Boedapest akkoord gingen.

Volgens de nieuwe tekst van de verordening kan Brussel alleen ingrijpen als een rechtsstaatsschending aantoonbaar tot malversaties met EU-geld leidt. Wat dat in de praktijk gaat betekenen weet niemand. Polen en Hongarije rekenen erop dat ook deze keer de politieke wil zal ontbreken om echt in te grijpen. En zelfs als die wil er wel is, hoeven mini-Poetins er alleen voor te zorgen dat ze hun eigen achterban spekken met ‘eigen’ geld. Uiteindelijk is het vestzak, broekzak; hoe meer uitgaven je dekt met EU-geld, hoe meer geld er overblijft om naar eigen inzicht uit te geven.

Dit komt naar voren in twee voorbeelden. De liberale denktank Batory Stichting publiceerde onlangs een onderzoek naar ongeveer anderhalf miljard euro die de Poolse regering afgelopen jaar verdeelde over gemeentes om de gevolgen van de covid-pandemie te verzachten. Gemeentes waar PiS regeert kregen tien keer zoveel steun per capita als gemeentes waar de oppositie aan de macht is.

Uit onderzoek van internetkrant OKO Press blijkt dat PiS haar verkiezingsoverwinningen de afgelopen jaren dankte aan een Poolse variant van Cambridge Analytica, een bedrijf dat op basis van internetprofielen campagne voeren op kleine, precies gedefinieerde doelgroepen mogelijk maakte. In 2018 kregen bedrijfjes die de PiS-campagne hielpen ruim tien miljoen euro EU-subsidies. OKO Press concludeert:‘Met Europees geld werden profielen van Twitter-gebruikers gemaakt. Kortom, psycho-targeting.’

In beide gevallen gaat het om praktijken die waarschijnlijk niet kunnen worden aangepakt op basis van de nieuwe EU-verordening. Het geld uit het nationale covid-fonds kwam niet uit EU-programma’s. Die tien miljoen voor de bedrijfjes achter de PiS-campagnes wel, maar ook daar zou de koppeling tussen subsidie en rechtsstaat niets aan veranderen. Op papier ging het geld naar ‘innovatieve en technologisch geavanceerde oplossingen op het gebied van internet of things’, en zelfs naar het ‘identificeren van desinformatiecampagnes’. Ondertussen werd er een algoritme gecreëerd dat kiezersgroepen definieerde, zodat PiS gerichter campagne kon voeren.

Oud-topambtenaar en econoom Sławomir Dudek gelooft niettemin dat het meeste geld uit het covid-fonds wel goed terecht zal komen. ‘Brussel stelt heel precieze eisen aan het besteden van die middelen. De regering kan dat geld dus niet op willekeurig welke manier uitgeven.’ Lidstaten moeten een rapport naar Brussel sturen waarin ze precies aangeven hoe ze de fondsen willen besteden. Zonder akkoord uit Brussel geen geld.

Volgens de oppositie kan PiS niettemin de EU-miljarden gebruiken als verkiezingsfonds. Polen en Hongarije willen onder geen beding toetreden tot een Europees Openbaar Ministerie dat misbruik van EU-geld in de hele Unie mag onderzoeken.

Ook socioloog Makowski is pessimistisch. ‘Er staat weinig innovatiefs in het herstelprogramma dat de Poolse regering naar Brussel heeft gestuurd, want het ontbreekt aan ambtenaren met kennis en visie.’ Een nog groter probleem dan fraude – inherent aan elke nomenklatoera – is volgens hem incompetentie. Hij spreekt van ‘systeemcorruptie’: ‘Als beleidmakers zich laten leiden door partijbelang, gaat dat ten koste van het algemeen belang.’

Het is alsof de geschiedenis een grote cirkel maakt. Giereks Wirtschaftswunder-op-krediet draaide in 1980 uit op een economische crisis. Pas in 2012 betaalde Polen de laatste Gierek-schuld af. Kort daarop sprak PiS-leider Kaczyński vol lof over zijn communistische voorganger. Hij noemde Gierek een ‘patriot’ die ‘een sterk Polen’ wilde. ‘Hij wilde van Polen een belangrijk land maken’, aldus Kaczyński. ‘Hij had zelfs verdergaande ambities, om van Polen een grootmacht te maken.’ De partijleider loofde de grootmoedigheid van zijn voorganger: ‘Gierek tolereerde een zekere oppositie, in plaats van deze in de gevangenis op te sluiten.’

Het grote verschil is dat Gierek miljarden moest lenen in het Westen. Kaczyński krijgt ze gewoon.