Steeds anders

Niele Toroni doet in zijn schilderij iets wat Esaias van de Velde eeuwen eerder deed: door hetzelfde opnieuw en anders te bekijken een nieuw begin vinden.

Medium 1987.1.0823

Bijna twee meter in het vierkant is het gele schilderij van Niele Toroni. Er kan geen twijfel aan zijn dat het inderdaad echt een schilderij is en niet een of ander theoretisch of conceptueel verzinsel. Het is verf op linnen, uitgevoerd met een penseel in de hand. Het linnen is opgespannen op een gewoon houten spieraam. Op dat strakke stuk linnen (dat zacht wit is) staan in totaal 52 penseelafdrukken (van gele verf) die duidelijk in een regelmatig patroon over het vlak zijn gearrangeerd. Daar is verder niets geheimzinnigs aan; het is niet de dwalende hand die hier, in hevige inspiratie, aan het werk is. Elk van de schilderijen van Toroni komt hoe dan ook met een bijgeleverde toelichting: Afdrukken van een penseel nr 50 met regelmatige afstanden herhaald (30 cm). Dat is een droge mededeling maar ook een beetje koket: een precieze beschrijving van het schilderkunstig proces. Dat begint bij het eerst lege en witte oppervlak waarop iets beeldends moet worden aangebracht tot dat vlak naar het oordeel van de schilder gevuld is. Volgens zijn methode had Toroni genoeg aan 52 afdrukken van een penseel nr 50 om dat gele schilderij vol te krijgen. Zo banaal gaat dat. Een penseel nr 50 is een standaardmaat voor een platte, 50 millimeter brede kwast. Het simpele en effectieve patroon van regelmatige verdeling komt tot stand, zien we, door gelijkzijdige driehoeken tegen elkaar te schuiven. Elk hoekpunt is een penseelafdruk. Optische ervaring leerde Toroni vervolgens dat tussenafstanden van steeds dertig centimeter uitkwam bij een web met een bevredigende dichtheid.

Medium sk a 1293 00
Het platte land en de lage horizon was nieuw en werd toen Esaias ernaar keek opnieuw gezien

Maar op Het pontevee __r van zijn collega Esaias van de Velde, zegt men, is toch veel meer te zien: prachtig gekrulde bomen van allerlei hoogte, links en rechts van stil glanzend water vol spiegelingen en dan nog het gedoe van mensen en dieren op beide oevers. Toch herinnert de nuchtere feitelijkheid van Toroni ons eraan dat, wat Het pontevee_ r_ ook voorstelt, het oppervlak van dat schilderij ook in elkaar is gezet door penselen met vlekken en vegen verf – tot het paneel met die voorstelling vol was. Natuurlijk was de methode anders. Bij verschillende gelegenheden heb ik Niele Toroni zien schilderen. Dat gebeurde met grote aandacht voor details. Voor een precieze indruk van regelmatigheid was het nodig dat de penseelafdrukken zo veel mogelijk op elkaar zouden lijken. Ze moesten dus worden neergezet met een gelijke en delicate druk. Het kwam ook voor dat Toroni na het zetten van een toets een stap achteruit zette om, als de legendarische schilder Terpentijn, met half toegeknepen ogen de toets te meten en te beoordelen. Dat komt: voor een schilder is elke streek steeds weer nieuw. Het schilderij bestaat uit 52 steeds nieuwe afdrukken en niet dezelfde afdruk 52 maal.

Bij deze aandacht voor de dingen moest ik denken aan hoe ik met een kleindochter van drie in de tuin in Norfolk naar een wilde rozenstruik stond te kijken. Zij was nieuwsgierig en verwonderd: kijk opa, een roos en nog een roos en daar nog een roos, en nog een daar ook – alsof ze de rozen voor het eerst zag en daarom elke roos apart aanwees en noemde. Intussen is Het ponteveer een wonderbaarlijk nieuwsgierig schilderij. Aan de manier waarop hij naar al die dingen kijkt (van de vorm van boomkruinen tegen de lucht tot naar figuren, koeien en snaterende eenden) zie je dat hij de tijd neemt om een juiste detaillering te treffen. Inderdaad lijkt het of hij al die details voor het eerst ziet – en er keer op keer de juiste nieuwe toets voor vindt. Dat klopt, denk ik: dit is een van de allereerste schilderijen (zo niet het eerste) in onze schilderkunst waarin het landschap echt Hollands is – een landschap in de polder en tussen water en zonder blauwe bergen aan de horizon. In deze kleinschalige enscenering van water en oever en bomen en bootjes en koeien kwam ons landschap thuis. Eigenlijk moest Esaias van voren af aan beginnen: het platte land en de lage horizon was nieuw en werd toen hij ernaar keek opnieuw gezien. Het ponteveer is, bescheiden als het is, een groot en ontroerend meesterwerk. Op zijn manier laat in zijn schilderij Toroni de schilderkunst ook opnieuw beginnen – van roos, naar roos, naar roos.


Beeld: (1) Niele Toroni, Empreintes de pinceau no. 50 répétées à intervalles réguliers (30 cm), 1987. Acrylverf op doek ( Peter Cox / collectie Van Abbemuseum Eindhoven); (2) Esaias van de Velde, Het ponteveer, 1622. Olieverf op paneel, 75,5 cm x 113 cm (Rijksmuseum Amsterdam)