TONEEL

Stemmen, heel veel stemmen

Wat is het nu

Wie klachten heeft over het kunstklimaat onder de huidige regering Grauw I raad ik aan verhalen te lezen over het socialistisch realisme. De kunstgeschiedenis van Oost-Europese landen in pak ’m beet de afgelopen 75 jaar levert een hoop rustgevend materiaal op bij actueel ongenoegen. De onlangs overleden Duitse dirigent Kurt Sanderling (1912-2011) was goed in die verhalen. Tijdens repetities aan Sjostakovitsj’ Achtste symphonie placht hij de orkestleden smakelijke anekdotes op te dienen over Russische ambtenaren die orkeststukken knipten op de maat van partijbijeenkomsten waarop ze werden uitgevoerd. Aan de hand van die Achtste symphonie liet Sanderling vervolgens horen hoe Sjostakovitsj de staatssocialistische dienders in zijn nieuwe composities achter hun eigen rug om op de hak nam.

Die verhalen, ooit gepubliceerd onder de titel Andere machen Geschichte, ich mache Musik, zijn leerzaam en werken relativerend, als je, ik noem maar wat, het verzameld werk van PVV-ideoloog Martin Bosma moet uitlezen. Ook en misschien wel juist in de kunst werken verledens indringend door in het heden. Dat lijkt een van de thema’s van de monoloog die actrice Lineke Rijxman en schrijver Joan Nederlof hebben gemaakt en die nog tot medio december door het land reist onder de titel Wat is het nu, zonder een vraagteken, eerder als stelling waar de producent van de alleenspraak, mugmetdegoudentand, graag voorstellingen over maakt. Lineke Rijxman komt bij aanvang van de avond met gratie en in stijl een interieur binnenwandelen dat onmiskenbaar de sfeer van de jaren zeventig ademt, de jaren waar haar eerste anekdotes over gaan, meer in het bijzonder over haar ouders, mensen die in en met de kunsten leefden en die werden gedwongen te wennen aan nieuwe bezems die ooit rigoureus schoonveegden en die deze ouders min of meer uit de kunsten wegbezemden. Die eerste verhalen zijn zo mooi geschreven en worden zo scherp gespeeld, dat je meteen naar de punt van je stoel schuift en daar niet meer vandaan komt. Rijxman is vervolgens slim genoeg om de toeschouwer bits uit te foeteren vanwege voyeuristische nieuwsgierigheid en te melden dat alles is gejokt en gelogen dat het geacteerd is, en precies die mededeling neemt de toeschouwer, althans deze toeschouwer, in het navolgende ruime uur voor kennisgeving aan, om met rode konen aan te schuiven voor de volgende serie leugens.

We worden niet teleurgesteld. Want Rijxman spreekt in many tongues en het wordt warempel druk in dat benauwde interieurtje. Moeder praat met haar dochter op meerdere leeftijden, de door de tand van de moderne tijd bijgeknipte impresario van de actrice komt langs, benevens enkele bekende personagiën uit het talkshow- en boulevardcircuit. Zelfs het verzameld werk van Martin Bosma en trawanten lijkt niet voor niets herlezen. En Lineke Rijxman kan dat zeer goed, een oploop met veel drukte bij elkaar acteren, personages aan en uit zetten, meerdere figuren door elkaar heen monteren. Schakelen heet dat. Bij haar gebeurt het altijd met een prettig onvirtuoze, zwierige knipoog, in stijl, beheerst, met een scherp oog voor de lijn van het verhaal, voor wat Brecht de gestus van de stof noemde. Hier: het niemandsland tussen echt en onecht, de vraag naar wat waar is en wat gelogen, en naar de zin van het drukke gedoe van zelfbenoemde opinieleiders die oorzaak en gevolg hardnekkig door elkaar blijven klutsen en die de verbanden zoekmaken. Iemand noemde dat in het afgelopen weekend in een televisiegesprek (het ging over Caravaggio) ‘het schilderen van de twijfel’. Dat doet Rijxman hier ook. Of liever: ze schildert de twijfel over, en dan nog eens, en nog eens. Intelligente voorstelling. Goed toneel. Kijken!


Wat is het nu is onder meer te zien in Rotterdam (22/10), Utrecht (28 en 29/10), Amstelveen (3/11), Purmerend (12/11), Breda (18/11) en van 29/11 t/m 10/12 in Frascati, Amsterdam