Stemmen in de steppe

Op 10 oktober gaat Kazachstan naar de stembus. De verkiezingen voor de Mazhilis, de Kazachse Tweede Kamer, zien er verdacht democratisch uit. De waarnemers van de OVSE hebben er vertrouwen in. En Pyotr Svoik, voorman van de sociaal-democraten, ook. Maar de gewoonte om te frauderen zit diep. Laatste bericht uit Kazachstan.

ALMATY - Het is tussen de talloze bomen lang zoeken naar het Huis van de Democratie. In Almaty gaan de gevels, die toch al niet zo veel van elkaar verschillen, overal schuil achter dikke lagen groen. Struikelend over de hobbelige aarden voetwegen en turend tussen de boomstammen weet ik eindelijk het afgetrapte gebouw te vinden waarin, schat ik, een twintigtal democratische bewegingen en beweginkjes een goedkoop onderdak hebben gevonden. Je vindt er de succesvolle milieugroep Nevada-Semipalatinsk, die er al in het ochtendgloren van Gorbatsjovs glasnost in slaagde de Russen hun kernproeven op Kazachs grondgebied te laten stopzetten. Je vindt er vrouwen-, jongeren- en ouderenbewegingen. Je vindt er nationalistische clubs als Lad (Russen) en Alash (Kazachen). En je vindt er Azamat, naar eigen zeggen de ‘enige volwassen politieke partij in Kazachstan’, maar vooralsnog gehuisvest op twee schamele kamers in het multi-ideologische Huis van de Democratie.
Ik kom er om Pyotr Svoik te interviewen, het politieke boegbeeld van Azamat en prominent acterend in de zojuist losgebarsten verkiezingscampagne. Hij nodigt me uit om vooraf een besloten debat bij te wonen tussen verschillende oppositiepartijen over de pensioenkwestie. De pensioentrekkers zijn de opvallendste groep slachtoffers van de economische crisis. Wat ze in sovjettijden bijeenspaarden is in z'n geheel weggesmolten. Ze zijn collectief aan de bedelstaf geraakt en verheffen dan ook collectief hun stem onder aanvoering van de charismatische Moeder der Pensioentrekkers Irina Savostina. Zij was het die het initiatief had genomen tot het debat.
Politiek discussiëren op z'n Kazachs. Pyotr Svoik neemt het woord. Om het pas na goed twintig minuten weer af te staan. 'Er is helemaal geen crisis in Kazachstan’, begint hij verrassend. 'De toestand van het land is buitengewoon stabiel: we staan er al een hele tijd belabberd voor. We dreigen inmiddels alles te verliezen wat we hebben. Er is geen geld meer om de in frastructuur in stand te houden. De huizen waarin we wonen gaan misschien nog hooguit tien, vijftien jaar mee. Provinciesteden, gebouwd in de sovjettijd, lopen leeg en veranderen in spooksteden omdat er geen industrie meer is. Onze hulpbronnen worden in hoog tempo aan het buitenland verkocht. Wat houdt de staat nog over? Een paar overheidsgebouwen, een paar vliegvelden, een paar hotels, en een enorme kale steppe.’
Volgt een historisch exposé over de Kazachse machtsstructuur, een analyse van het kiesstelsel, een typologie van de deelnemende politieke partijen, een beschouwing over de kansen het systeem te veranderen en een lofzang op zijn eigen partij, Azamat, die als enige over een echt politiek programma zou beschikken. 'En de pensioenen dan? Wat heeft Azamat over de pensioenen te melden?’ vraagt een geprikkelde Savostina, die als een kostschooldirectrice aan het verhoogde hoofd van de tafel troont. 'We zouden het toch over de pensioenen hebben? Heb ik daar mijn mooiste jurk voor aangetrokken!’
Van het gelach maakt Bakhytzhamal Bekturganova gebruik om met haar rookdoorwolkte stem het woord naar zich toe te trekken. De woordvoerster van de kersverse Vrouwenpartij doet haar best de diepgang en in ieder geval de lengte van Svoiks uiteenzetting te evenaren. Ze besluit haar verhaal met een stukje monetaire luchtfietserij: 'Er is voldoende geld, alleen het verdwijnt almaar. Het verdwijnt naar het buitenland en naar allerlei grijze circuits. Ik stel voor al het illegale geld te legaliseren, zodat dat gebruikt kan worden voor binnenlandse investeringen. Ook al het geld dat naar het buitenland is gegaan moet worden teruggehaald en de verdere kapitaalvlucht moet worden tegengegaan. Die maatregelen leveren meer op dan het binnenhalen van buitenlandse investeringen, daarvan gaan de winsten toch weer de grens over.’
'En de pensioenen dan? Wat doet de Vrouwenpartij aan de pensioenen? Ik hoor daar geen woord over.’ Savostina begint nu echt haar geduld te verliezen. Getergd begint ze dan maar zelf een betoog over het nieuwe, door de regering uit Chili geïmporteerde pensioenstelsel. Een warrig betoog, begeleid door gerommel in papieren, gezwaai met nota’s en vervaarlijke uithalen met de gloeiend hete theepot. Halverwege staat Pyotr Svoik op en beent, onderwijl iets mompelend over drukte, de kamer uit. Op de gang haal ik hem in. 'Hiernaast is een café’, zegt hij. 'Laten we daarheen gaan voor het interview.’
Pyotr Svoik is een van de drie leiders van Azamat. Hij is het politieke brein, terwijl de ondernemer Galym Abilsiyitov de economie voor zijn rekening neemt, en de derde leider, Murat Auezov, de band met de Kazachse geschiedenis verpersoonlijkt: hij is de zoon van de nationale dichter Mukhtar Auezov, die in het begin van deze eeuw tot de oprichters van Azamat behoorde, een beweging van Kazachse intellectuelen, die vanuit haar basis in Semipalatinsk tegen de Russische kolonisator opponeerde en de kiemen legde voor een nationaal cultureel bewustzijn. Onder Stalin verplaatste de beweging zich naar de kampen van de Goelag, maar nadat Kazachstan onafhankelijk werd, is Azamat wederopgestaan en nu ontwikkelt zij zich in de richting van een serieuze politieke partij.
Svoik: 'Azamat wil een sociaal-democratische partij zijn naar Europees model. Tegelijkertijd denk ik dat wij omgekeerd ook in bepaalde opzichten een voorbeeld kunnen zijn voor Europa. Ik denk aan de sterke sociale verbanden die we hier kennen, de sociale samenhang in families en clans - iedere Kazach weet tot zeven generaties terug wie zijn voorouders zijn. Die cohesie kan een goede basis zijn voor een civil society, een multiculturele en multi-etnische samenleving met gelijkheid voor de wet.’
Een duidelijk politiek spectrum ontbreekt in Kazachstan. Politieke partijen onderscheiden zich door hun belangenverstrengeling, niet door hun ideologische positie. Neem de twee grootste regeringsgetrouwe partijen, de Otan en de Burgerpartij. Svoik: 'De Otan is de partij van de overheidsdienaren, de Burgerpartij is de partij van mensen die bij buitenlandse bedrijven werken. Dankzij die achtergronden zijn zij ook de partijen met het meeste geld. Zij hebben wat te besteden in de verkiezingscampagne, ze zijn de enige met spots op tv.’
ACHT UUR ’s avonds, op de nationale zender. Een jongetje van een jaar of zes zit met een sip gezicht boven een verjaardagstaart. In de kamer is het donker. Een man met sikkels aan zijn schoenen klimt in een houten elektriciteitsmast. Hij verbindt wat draden en roept: 'Haal de hendel maar weer over!’ In de kamer met het jongetje floept het licht aan. Vader en moeder tillen het verblijde kind op. 'Stem Burgerpartij!’ Einde reclame.
Dan begint het journaal, dat traditiegetrouw opent met president Nazarbayev die medailles opspeldt, linten doorknipt of de president van Azerbeidzjan ontvangt. Of Nazarbayev die een westerse delegatie op het hart drukt dat de aanstaande verkiezingen echt heel democratisch zullen zijn. Of Nazarbayev die regering en parlement uitscheldt omdat ze niet gedaan hebben wat hij heeft gezegd. Dan volgt de rest van het journaal: een eindeloze reeks persconferenties. In verkiezingstijd zijn persconferenties het belangrijkste podium voor de kandidaat-parlementariërs. Het lukt Azamat dankzij haar charismatische leiderstrojka gemakkelijk om de journaalcamera’s naar zich toe te lokken, en ook Bekturganova blijkt over veel tv-appeal te beschikken. De issues die ze aankaarten hebben meestal niet veel om het lijf, maar men komt in beeld. Dan is er weer reclame. Een ietwat abstract filmpje met veel mensen en veel gewapper van vlaggen in de nationale helderblauwe kleur. 'Stem Otan!’
De partij die de afgelopen weken veruit de meeste journaalaandacht kreeg, is de Republikeinse Volkspartij van Akezhan Kazhegeldin. Enkele jaren geleden was Kazhegeldin nog premier, maar omdat hij op die post steeds meer invloed verwierf en een ernstige bedreiging voor Nazarbayev begon te worden, werd hij van zijn functie ontheven op beschuldiging van belastingontduiking. Diezelfde beschuldiging werd vervolgens gebruikt om hem deelname aan de presidentsverkiezingen, in januari van dit jaar, te ontzeggen. Teneinde hem ook buiten de huidige parlementsverkiezingen te houden, vaardigde de procureur-generaal van Kazachstan een internationaal arrestatiebevel uit tegen de in het buitenland verblijvende Kazhegeldin. Prompt werd hij op 10 september in Moskou gearresteerd. Partijgenoten liepen te hoop voor de Russische ambassade in Almaty. Er vielen klappen, enkele demonstranten en journalisten werden in de boeien geslagen. Daags daarna verklaarde de Moskouse officier van justitie de arrestatie onwettig en trok de Kazachse procureur-generaal het arrestatiebevel tegen de inmiddels in een Moskous ziekenhuis vertoevende Kazhegeldin 'om humanitaire redenen’ weer in. Resultaat van dit doorzichtige opzetje: Kazhegeldin doet wederom niet mee aan de verkiezingen. De partij heeft uit protest nu ook de overige kandidaten teruggetrokken.
Kazhegeldins Republikeinse Volkspartij noemt zichzelf een oppositiepartij, maar kan beter een concurrentiepartij worden genoemd. Kazhegeldin en zijn clan zijn op hetzelfde uit als Nazarbayev en zijn clan: de geldkraan. De strijd wordt met alle middelen gestreden, maar de sterkste is wie de wet in handen heeft, en dat is Nazarbayev. De manier waarop hij, de kieswet knedend, Kazhegeldin buiten de verkiezingen houdt, heeft inmiddels het ongenoegen uitgelokt van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), die zich toelegt op het bewaken van de democratische regels bij verkiezingen in landen van de voormalige Sovjet-Unie. Bij de presidentsverkiezingen eerder dit jaar heeft de missie van de OVSE zich ostentatief teruggetrokken, hoewel men zich binnenskamers, zo vertrouwde een betrokken diplomaat mij toe, tevreden toonde met de gemanipuleerde giga-overwinning van Nazarbayev: brede steun voor de president, ook al berust die op fraude, komt de stabiliteit ten goede. Bij parlemenstverkiezingen is de democratische toets van veel groter belang, en daarom heeft de OVSE nu een fiks aantal waarnemers uit Finland, Duitsland, Spanje, Noorwegen, Canada, Zwitserland en Nederland laten invliegen. De OVSE-waarnemers hebben inmiddels kunnen warmdraaien bij de senaatsverkiezingen die op 15 september plaatsvonden. De senaat wordt door provinciale gedeputeerden gekozen - een overzichtelijk en goed controleerbaar proces, zou je zeggen - maar het verslag van de waarnemingscommissie is verontrustend. Bij het tellen van de stemmen werden alle waarnemers op afstand gehouden en de stembiljetten verdwenen al snel in verzegelde enveloppen uit het stemlokaal. Dat voorspelt weinig goeds voor dit weekend, wanneer in het hele land voor de Mazhilis, de Kazachse Tweede Kamer, gestemd wordt.
'NATUURLIJK zullen de uitslagen van de verkiezingen worden vervalst’, weet Pyotr Svoik. 'Het enige waar we op kunnen hopen is dat de vervalsing beneden een kritische grens blijft. Hoe er wordt vervalst? Laten we beginnen bij de kieslijsten. Wanneer het meisje in het kieslokaal een stembiljet uitreikt, moet ze het op een lijst aftekenen. Vaak blijkt er later niet de paraaf van het meisje te staan maar die van de voorzitter van de kiescommissie. Dan weet je meteen al dat er met de lijsten is geknoeid. Vervolgens voegen voorzitters van de kiescommissies bij het tellen van de stemmen soms hele partijen stembiljetten van duistere herkomst toe. Bovendien weigeren de voorzitters van de kiescommissies vaak iedere inzage in de biljetten en de kieslijsten, ook aan neutrale waarnemers. En ten slotte is ook het protocol dat na de telling wordt opgemaakt, gevoelig voor vervalsing. Het protocol dat de dag na de verkiezingen wordt vrijgegeven, luidt vaak anders dan het protocol zoals dat eerder werd opgesteld.’
Tot mijn verbazing blijken veel mensen in Kazachstan nauwkeurig op de hoogte van de manier waarop er bij verkiezingen wordt gefraudeerd. Aan de keukentafel, waar het altijd makkelijk praten is, vertellen ze er openlijk over. Een voormalige lerares Engels: 'Dokters, leraren, ingenieurs - dat zijn de mensen die door hun superieuren worden gesommeerd in de kiescommissies plaats te nemen. Ze krijgen daarbij gedetailleerde instructies hoe ze met de kieslijsten en de stembiljetten moeten omgaan. Niemand wordt gedwongen, maar iedereen weet: één verkeerd woord en je bent je baan kwijt. Ik kon mijn mond niet houden. Ik hoef er voorlopig niet op te rekenen dat ik nog een baan in het onderwijs krijg.’
Als ik Svoik met dit verhaal confronteer, krijg ik de reactie die ik zo vaak ontmoet wanneer ik ergens mijn verbazing over uit: hij zwijgt, kijkt me vriendelijk aan, glimlacht licht en heel even schokken zijn schouders een centimetertje omhoog. Heeft het dan nog wel zin om mee te doen? Svoik: 'In het district waar ik kandidaat ben, staan vijftien mensen van mijn partij klaar om het werk van de kiescommissie scherp in de gaten te houden. Ik heb er alle vertrouwen in dat ik ga winnen. De mensen in het district kennen me en ik ben vaak op televisie. Ik heb geen billboards, zoals mijn tegenstander, maar die zullen hem geen winst opleveren.’
DE STEMMING rond de verkiezingen varieert tussen hoop en gelatenheid. Bekturganova, die niet alleen kandidaat is voor de Vrouwenpartij maar ook leidster van een onderzoeksbureau, publiceert in The Globe regelmatig tussentijdse peilingen. Opmerkelijk is het verschil tussen wat mensen zeggen te gaan stemmen en wie ze denken dat gaat winnen. De regeringsgetrouwe Otan scoort buitengewoon laag bij de kiezers in spe, maar de meerderheid denkt toch dat die partij de meeste zetels zal halen. Het vertrouwen in een democratische gang van zaken is minimaal. Toch denken steeds meer kiesgerechtigden dat ze zullen gaan stemmen. 'Dat komt’, zegt Pyotr Svoik, 'doordat er nog nooit zo open en zo fel campagne is gevoerd als nu. Ik reken erop dat vijftig procent van de kiesgerechtigden naar de stembus zal gaan, maar het zouden er wel eens veel meer kunnen zijn.’
Gelooft Svoik dat de verkiezingen het land uit het politieke en economische dal kunnen halen? Svoik: 'Als er flink wat nieuwe mensen in het parlement komen, zijn er kansen voor veranderingen. Ik geloof niet dat Kazachstan ooit op dezelfde manier als Uzbekistan zal afglijden naar een dictatuur. Kazachstan is altijd een land van het compromis, van de gulden middenweg geweest.’
Svoik mag dan optimistisch zijn over Kazachstan zelf, hij zou geen Rus zijn als hij niet ook ergens apocalyptische dreigingen zag: 'Kazachstan wordt niet van binnenuit bedreigd maar van buitenaf. Kijk naar wat er in Dagestan en Kirgizstan gebeurt, en naar de reeks bomaanslagen in Rusland. Dat duidt erop dat hier, in Centraal-Azië en in de Kaukasus, de grote aanval van het fundamentalisme op het Westen begint. En als het fundamentalisme hier eenmaal slaagt, dan gaat het snel. Via de Wolga en de Donau dringen ze zo het Europese vasteland binnen. In Afghanistan, Tadzjikistan, Uzbekistan organiseren ze zich, daar zit de drugsmaffia die hen financiert, daar hebben ze hun terroristische bases. Het is zaak dat er weer een harde grens komt tussen de westerse wereld en de wereld van de islam. Vroeger was dat de grens van de Sovje-Unie, maar die bestaat niet meer. Als Amerika en Europa niet snel iets doen, schuift de grens met de islam vliegensvlug hun richting op. Let op: over twee, misschien vier jaar barst hier de bom.’
Maken dat je wegkomt, zou ik dan zeggen. 'Niks daarvan. Dit is mijn land en dit is mijn grond. Ik mag dan oorspronkelijk uit de Baltische staten komen, mijn familie is inmiddels voor de helft Kazachs. En Almaty is de mooiste stad van de hele wereld: de bomen, de bergen, het klimaat, de mensen…’