Joep Bertrams over de vijf cartoonisten die hij bewondert

Stout lol trappen

De prenten van Joep Bertrams (70) razen elke week weer social media over, tot over de grenzen. Vorig jaar won hij de Inktspotprijs. Naar welke politieke cartoonisten kijkt hij op?

Medium joep meestelikes

‘Dat tekeningen niet vertaald hoeven te worden maakt ze listig’, vertelt Joep Bertrams. ‘Via social media gaan politieke prenten de hele wereld over. Dan zie je jouw tekening ineens terug op een bord tijdens een demonstratie in Istanbul.’ Naast wekelijks De Groene – tekeningen die zich steevast verder en sneller verspreiden dan de meeste artikelen – halen zijn prenten ook de internationale dag- en weekbladen zoals Die Zeit en Le Monde. Afgelopen jaar won hij de Inktspotprijs voor de beste politieke tekening met zijn cartoon Onsterfelijkover de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo waarbij twaalf mensen om het leven kwamen. Het had voor hem een wrange bijsmaak. Een prijs winnen voor een tekening over de moord op zijn collega’s. ‘Nou, gefeliciteerd, hè.’

‘Wat zou Aylan later zijn geworden? Billenknijper in Duitsland’, luidde het bijschrift van de cartoon die wederom het nieuws haalde. De overgebleven redactieleden, sinds de aanslag permanent beveiligd, tekenden na de massa-aanrandingen in Keulen de verloren toekomst van de Syrische peuter. En na een warme deken van solidariteit – iedereen was Charlie – kwam het gros van de mensen al vrij snel op zijn woorden terug.

Medium aylen

‘Het is de keiharde benadering van de westerse hypocrisie’, stelt Bertrams. ‘Mensen meten met twee maten. De driejarige verdronken Aylan vond iedereen verschrikkelijk verdrietig maar aan de andere kant vinden ze al die vluchtelingen doodeng – straks zitten ze aan onze wijven! Dít hebben ze getekend. Maar wie niet goed kijkt, ziet enkel lompe humor.’

‘Lach om alles, hard en bitter, om de oude demonen uit te drijven’, zo luidde het journalistieke ethos van de eerste hoofdredacteur van Charlie Hebdo, François Cavanna. En daarbij was niets voor hem heilig. ‘Niet eens je eigen moeder, niet de joodse martelaren, zelf niet de mensen die sterven van de honger.’ Hoewel Bertrams’ moeder wel heilig is – ‘er zijn grenzen’ – was hij al liefhebber van het blad toen het nog Hara-Kiri heette. De eerst nog zo beperkte kring lezers is bekend met de bijtende humor van het blad. De nu meekijkende massa is niet vertrouwd met hun cynisme, vertelt Bertrams. ‘Die hele _Charlie Hebdo-_affaire had te maken met stout lol trappen. De vaste lezers konden zich wel vinden in de grofheid die ingebakken zit in hun “taal” en konden het relativeren. Kun je dat niet, dan ga je als vegetariër naar de slager. Als je de nuance niet snapt, dan was het niet voor je bedoeld.’

Medium schermopname 20 3

Honoré Daumier (1808-1879)

‘Hét begin van de politieke prent’, stelt Bertrams. Na een ietwat onhandige zoektocht op Google laat hij een prent zien van Daumier uit 1831. We zien de Franse koning Louis Phillip als Gargantua, waar zijn hoofd verdacht veel op een peer lijkt. ‘Uiteindelijk werd het hoofd van de koning compleet vervangen door de fruitsoort’, gaat hij verder. ‘Waar kritiek niet geduld wordt, worden symbolen uit de kast getrokken. Je kunt het niet verbieden een peer te tekenen. En de insiders weten maar al te goed wie er wordt afgebeeld. Dit is iets van alle tijden. In Turkije bijvoorbeeld verscheen Erdogan in verschillende diergedaantes op de voorpagina van het blad Penguen. Ze werden ervoor gestraft want het is streng verboden mensen als dieren af te beelden. Cartoonisten van het blad LeMan namen zoete wraak: Erdogan kwam op hun voorpagina terug in de gedaante van verschillende groentes.’ Dat is dus de kunst voor de cartoonist: dingen die niet gezegd mogen worden toch zeggen. Met een boze, besnorde aubergine als gevolg, of een koning met een blaadje groen op zijn hoofd.

Medium louisphillippeer

Albert Hahn (1877-1918)

‘Hahn is een hele grote – in Nederland een pain in the ass, zo’n hekel hadden ze aan hem. Hij tekende voor het satirische, sociaal-democratische dagblad Het Volk, later De Notenkraker. Zijn spotprenten waren maar lastig voor de regering. De angst voor het socialisme was groot, en deze prenten konden arbeiders mobiliseren. En hoewel er in de strijd tegen de armoede en het grote kapitaal toen niet veel viel te lachen, lukte het hem toch humor in zijn prenten te verwerken.’

Medium alberthahn

Jeff Macnelly (1947-2000) & Steve Bell (1951)

‘Jaloersmakend, zo leuk zijn de cartoons van Macnelly. Die Amerikaanse cartoons lijken enorm veel op elkaar, maar hij onderscheidt zich met prachtige tekeningen – ongeëvenaard – en zijn scherpe bijschriften. Tekst leidt me normaal enorm af, maar prenten van Macnelly kunnen het hebben.’

De cartoons van Steve Bell, tekenaar voor The Guardian, snapt Bertrams niet altijd, vertelt hij, maar grappig zijn ze zeker. ‘Sommigen vinden er geen bal aan maar ik kan er erg om lachen. Bush bijvoorbeeld tekende hij altijd als een halve aap en je herkent hem nog steeds! En Cameron is gedoemd tot de karikatuur waarin hij permanent als een roze, glimmend condoom wordt afgebeeld. Hilarisch.’

Zijn er eigenlijk ook goede rechtse cartoonisten?

Een lach. ‘Het is zeker geen links privilege, nee. Maar als je ze gaat bekijken in het grote geheel, dan beleef je toch vaak meer plezier aan de linkse rakkers. Er zit meer humor in. Los van de inhoud hè. Bij rechtse cartoons wordt het al gauw zo belerend.’

Medium 92652661 75ef 4cbf befc 5f02b1b63cfa

Opland (1928-2001)

Bij de categorie ‘jongens van nu’ loopt het lijstje uit de hand. ‘Ik wil het niet klef maken maar tekenaars zijn vooral bewonderaars van elkaar. Een lastige keuze dus. Neem bijvoorbeeld de vaste tekenaar voor Trouw, Tom Janssen. Altijd heel simpel en direct, bijna vanzelfsprekend, maar het werkt. Of Djanko, hij tekende onder meer voor het Algemeen Dagblad. Ook heel leuk en grappig. Afijn, als ik dan toch moet kiezen, ga ik misschien wel voor Bas van der Schot. Zijn teksten zijn vaak enorm komisch en grafisch zit het prachtig in elkaar. Zijn prenten voor de Volkskrant zijn erg scherp.’

Zijn alle cartoonisten mannen?

‘Vrouwelijke cartoonisten zijn er helaas weinig. In Nederland ken ik wel een goede: Mirjam Vissers.’

Medium opland

Opeens schiet Bertrams nog iets te binnen. ‘Opland! Ook een held. Hij moet zeker op de lijst. Bij zijn tekeningen voor de Volkskrant ging hij altijd ontzettend tekeer met beelden en teksten maar ik vond de sobere tekeningen in De Groene het mooist. Daar vereenvoudigde hij zijn prenten steeds meer tot het haast om abstracte symbolen ging. In dat opzicht lijken de prenten ook wel een beetje op die van Bas, hoewel Opland nog hilarischer kon zijn. Leuke man was het ook, kon je mee lachen. Soms begon hij ineens in het nep-Russisch een hele rede af te steken, dan ratelde hij maar door met zijn luide stem. Erg goed.’


Beeld: (1) ‘Solidariteitscontrole’ uit De Groene 13 januari 2015 (Joep Bertrams); (2) Aylan Kurdi/ Charlie Hebdo’s cartoon; (3) Twitter; (4) Schetsen van Honoré Daumier (rechtenvrij); (5) Prent van Albert Hahn uit De Notenkraker, 16 december 1911 (rechtenvrij); (6) Prent uit de Volkskrant (Bas van der Schot); (7) Opland