Stoute-meisjeskunst vrouwen kunnen er makkelijker op reageren, mannen worden er stil van’

‘Bad girls’ heten ze in Amerika, stoute meisjes in Nederland. Ze maken kunst met vrouwenlijven, niet zelden hun eigen lichaam. En nee, ze maken geen porno.
IN NEW YORK WORDEN ze bad girls genoemd, vrouwelijke kunstenaars die provocerend werk maken waarbij ze veelal hun eigen lichaam in de strijd werpen. Ze verwijzen naar pornografie, geweld en smerigheid.

Niet zelden zijn de bad girls feministische kunstenaars die hun boodschap met net even te veel nadruk brengen. De kritiek is dan ook dat hun kunst te expliciet, te schreeuwerig en te weinig genuanceerd is. Nederland is Amerika niet en het equivalent van de bad girl is hier ver te zoeken, maar ‘stoute meisjes’ zijn er wel. Al willen ze dat zelf niet altijd weten.
Inez van Lamsweerde staat bekend als het stoutste meisje, omdat ze het waagde een enorme foto van twee wijdbeens zittende vrouwen onder de Hortusbrug in Amsterdam te monteren. Dit ontaardde in een rel die zijn hoogtepunt beleefde toen de 'anti-seksistische actiegroep De Schone Waakster’ het werk onderkladde. De groep vond de foto pornografisch. Waarop een opgewonden discussie volgde in de ingezonden-brievenrubrieken van de landelijke dagbladen en in de Amsterdamse gemeenteraad, die opdracht had gegeven tot het werk.
Misschien was het meest shockerende wel dat het notabene een vrouw was die dergelijke foto’s maakte. Tot voor kort waren het mannen die het patent hadden op dergelijke afbeeldingen van vrouwen. Met de hernieuwde aandacht voor het lichaam in de kunst, die vergezeld gaat van megatentoonstellingen als Post Human en The Sexual Self, zien ook vrouwen hun kans schoon hun eigen lichaam opnieuw te bezien. Van Lamsweerde beeldt sterke vrouwen uit die zich bewust zijn van hun seksuele macht. Ze vindt het vervelend dat haar werk met pornografie wordt geassocieerd, maar tegelijkertijd geeft ze daar natuurlijk ook aanleiding toe omdat haar foto’s de pin-upfotografie en pornografie persifleren. De 'brugaffaire’ heeft Van Lamsweerdes carriere overigens niet in de weg gezeten.
IN DE SCHADUW van haar succes, in de periferie van de Amsterdamse grachtengordel, werken andere stoute meisjes intussen ongemoeid aan hun oeuvre. In Rotterdam woont en werkt Lidy Jacobs (35) twaalf hoog in een flat die is volgestouwd met knuffelbeesten. Jacobs maakt onder andere erotische 'knipsels’ en zelfportretten, foto’s op ware grootte. Wie haar zelfportretten aanschouwt, merkt al snel dat er iets niet klopt. Op de foto’s is Jacobs meestal schaars gekleed, gezeten op een bed in een boudoirachtige entourage en vergezeld van enorme knuffelbeesten die haar lichaam gedeeltelijk afdekken. Op een van de foto’s heeft ze onwaarschijnlijk grote bokshandschoenen aan. Hier wordt ook duidelijk wat de verwarring oproept: Lidy Jacobs is heel klein: 1 meter 34.
'Ik heb een versneden lichaam’, zegt ze zelf. 'Alsof ik doormidden ben gesneden en ze een stuk uit mijn bovenlichaam hebben gehaald.’ Ze werd geboren met een rugvergroeiing en raakte daar als kind van in de knoop. Alleen achtjarigen wilden met de twaalfjarige Lidy spelen, want lengte was nu eenmaal de maat der dingen. 'Ik heb de lengte van een kind en ik voel me een vrouw’, zegt Jacobs nu, 'dat kan elkaar heel erg doorkruisen.’
Op haar foto’s is ze kind en vrouw tegelijk. Enerzijds weet ze haar lengte met succes te verbergen, zodat ze er uitziet als een vrouw van gemiddelde lengte. Anderzijds accentueert ze haar klein-zijn weer door de grote knuffelbeesten en de bokshandschoenen. Lolita of pin-up? Of geen van beide? Op alle foto’s kijkt Jacobs de toeschouwer in elk geval recht aan. Jacobs: 'Een pin-up kijkt anders. Zij kijkt verholen met haar wimpers naar beneden. Onderdanig en tegelijkertijd uitdagend. Ik heb heel veel billen en borsten uit blote boekjes geknipt; er bleven dan alleen hoofdjes over en toch zag je aan de manier van kijken dat het pin-ups waren. Ook zonder lichaam waren ze bloot.
Kijken is een formule. Vriendjes van mij vonden mijn foto’s mislukt omdat ik niet geil keek. Ze wilden me leren hoe ik dat moest doen. Sommige mannen worden zelfs kwaad door die portretten. Ze moeten wel naar mijn benen kijken en naar stukjes bloot, maar als ze dan naar mijn gezicht kijken, mogen ze helemaal niet mee doen. Ik ben de voyeur in plaats van andersom. Ik laat me niet nemen.
Vrouwen reageren anders. Ze begrijpen wat ze zelf wel eens voelen. Dat ze op de rand van het bed kunnen zitten met hele dottige schoenen aan en tegelijkertijd denken: hee, maar ik voel me ook nog een meisje.’
De Lidy Jacobs op de foto’s verschilt hemelsbreed van de Lidy Jacobs die de deur opendoet. Voor ze op de zelfontspanner drukt, ondergaat ze een ware metamorfose. Hier dringt zich weer de vergelijking met de pin-up op, die ook door kleding, opmaak en belichting wordt getransformeerd tot een verleidelijke vrouw. Jacobs: 'Ik onderzoek de grenzen van hoe je ook zou kunnen zijn. Een vrouw kan eruit zien als een Dolly Dot, dat is gewoon een kwestie van toeters en bellen, maar dat wil nog helemaal niet zeggen dat ze het ook is. Het is een maskerade en het zijn de mannen die daar invliegen. Die wensen dat.’
Voor haar erotische knipsels gebruikt Jacobs onder meer tijdschriftreclames met blote vrouwen. Ze knipt kleine figuurtjes in de vorm van borsten en penissen, die Jacobs consequent 'plassertjes’ of 'pikkies’ noemt. Ze ergert ze zich aan de 'orgastische reclameboodschappen die de vrouw tot lustobject maken’: 'Er is een tijd geweest dat kijken niet het belangrijkste was tussen man en vrouw. De erotische blik is iets van de beschaving. Ik kan me niet voorstellen dat een paard opgewonden wordt door naar een merrie te kijken. Dat is geur, beweging en vibratie, heel instinctief. Bij de mens is kijken meer dan de helft. Dat hoort er natuurlijk bij, maar toch zijn veel mensen het ruiken, voelen en het echte samenzijn vergeten; bij hen is het alleen nog maar blikseks.’
ANYA JANSSEN (32) uit Arnhem is vooral bekend als een van de drie Sirenen. In 1989 vormde ze samen met collegakunstenaars Tjarda Sixma en Mitsy Groenendijk dit trio, dat zich elk jaar met een ander concept presenteert. De eerste keer was dat New Female Energy. Op de Kunst-Rai traden ze aan als drie sterke erotische vrouwen, in sexy leer gestoken, compleet met sm-attributen. Het jaar daarna waren ze Naturewomen en dit jaar stortten de dames zich in het zakenleven. Het provocerende karakter van hun presentaties is ook in het afzonderlijke werk van de kunstenaars terug te vinden.
Janssen laat de beschaafde wereld ver achter zich in haar schilderijen. Ze schildert op realistische wijze desolate landschappen die zich in een ver verleden of juist in een verre toekomst bevinden. Zelf ontbreekt ze nooit in die landschappen. Aanvankelijk was ze een nietig klein wezentje, maar de laatste jaren is ze gegroeid en stapt ze als een reuzin over de wereld. Op het ene schilderij staat Janssen, naakt, meer dan levensgroot, een spoor van dood en verderf achterlatend. Op een ander schilderij ligt ze met haar benen wijd en wordt ze genomen door een man - type neanderthaler -, daarbij omgeven door een schare van reeds geproduceerde baby’s. 'De reuzinnen hebben een oerkracht, die aan de ene kant vernietigt en aan de andere kant ook weer opbouwt’, licht ze toe. 'Ik zie mezelf in die schilderijen als metafoor voor de oerdriften, voor iets dat zowel mannen als vrouwen zouden kunnen voelen.’
Janssen ziet de mens als 'een groot monster met animale driften’. Tegengesteld aan het beeld dat tegenwoordig overheerst: dat van de mens als rationeel wezen dat zichzelf door middel van plastische chirurgie en genetische manipulatie zowel innerlijk als uiterlijk kan optimaliseren. Janssen: 'Dat beeld zie je steeds meer. In de tentoonstelling Post Human en ook bij het werk van Inez van Lamsweerde bijvoorbeeld. Het gaat om het uiterljke plaatje. Maar hoe volmaakt dat plaatje ook moge zijn, ik geloof toch dat het hele denken en handelen van de mens door het instinct wordt bepaald.’
Op plassende vrouwen rust volgens Janssen nog steeds een taboe. Het verbaast haar dat zoiets niet wordt geschilderd: 'Als vrouwen plassen zijn ze zo kwetsbaar. Ze moeten bukken, ze zitten heel onhandig met de broek op de knieen. Een vriendje zei eens tegen me: “Een vrouw die plast lijkt wel een koe.” Die kwetsbaarheid breng ik met woede naar buiten: die vrouw pist gelijk de hele wereld onder.’
Het werk van Janssen is niet gespeend van humor. Op een van haar reuzinnenschilderijen grijpt ze een skelet tussen de benen. Het is een verwijzing naar bepaalde negentiende-eeuwse schilderijen waarin de dood een onschuldig maagdelijk meisje pakte.
Dit half erotische spel onderging het meisje heel lijdzaam en onderdanig. Janssen: 'Ik wilde dat eens omdraaien, nu pakt het meisje de dood bij zijn ballen.’
Haar preoccupatie met de oerdriften van de mens ten spijt, heftig copulerende paren kom je op haar schilderijen niet tegen. De verwijzingen naar seksualiteit zijn vaak impliciet of volgens de maakster zelfs afwezig: 'Het zijn niet de meest seksueel getinte poses die ik aanneem. Ik sta er altijd onvoordelig op, van onder af gezien en dat soort dingen. Een vrouw met de benen wijd en een opengesperde vagina kun je al haast niet meer zien als erotiek of seksualiteit. Ik heb ook nog nooit meegemaakt, bij mijn weten ten minste, dat iemand kon klaarkomen van een van mijn schilderijen.’
Niettemin werd Janssens werk vorig jaar door galerie Torch op de Eroticabeurs in Utrecht gepresenteerd. Haar werk mag dan niet pornografisch zijn, maar het feit dat het van alle erotiek is ontdaan en dat alles expliciet en zichtbaar is, heeft het wel met porno gemeen. Janssen wil dit laatste wel beamen: 'Een goed schilderij zou die heftigheid, intensheid en duidelijkheid van pornografie moeten hebben. Het is niet zozeer de daad waar het voor mij om gaat, als wel de expressie ervan. Je kunt er niet omheen. Er staat gewoon wat er staat, net als bij pornografie.’
DE ROTTERDAMSE Monique de Jong (29) gaat verder dan Janssen en Jacobs. Haar werk is evenmin pornografisch te noemen, maar het refereert er sterk aan. De Jong poseerde als de liefdesgodin Aphrodite voor de erotische fotografie van plaatsgenoot Wink van Kempen. 'Toen is er het een en ander bij mij op gang gekomen’, zegt De Jong. 'Ik wilde mijn vrouw-zijn ervaren, helemaal met alles erop en eraan. Ik zag onder ogen dat ik toch op de een of andere manier seksueel geremd ben, waar komt dat vandaan? En wat gebeurt er als je dat loslaat?’
Om dat uit te zoeken deed De Jong een onderzoekje naar welke archetypen zich in de hedendaagse vrouw kunnen tonen. Uiteindelijk kwam ze uit bij de bekende drieeenheid maagd, moeder en hoer: 'Dat zijn fases in je leven, maar dat zijn ook dingen die elkaar dagelijks kunnen overlappen. Ik wil mezelf in zoveel mogelijk verschillende gedaantes en verschillende gevoelsmomenten fotograferen. Die hoerige kant mag je eigenlijk niet tonen, maar ik neem de kans om dat wel te doen.’
Haar foto’s tonen inderdaad vooral haar hoerige kant: De Jong in een netpanty met ter hoogte van haar kruis een uitgespaard gat. Een groot zwaard verdwijnt in haar vagina. Of De Jong helemaal naakt met loshangende haren die haar ogen half bedekken. Ze houdt een brandende kaars in haar kruis. De Jong legt uit dat het een ode aan de masturbatie betreft: 'Maria die masturbeert met een kaars, een moment van verlichting.’ In tegenstelling tot Lidy Jacobs ziet De Jong een verkleedpartij niet als een maskerade: 'Je wordt een hele andere vrouw en daarmee ontdek je ook gevoelsmatig bepaalde aspecten van jezelf.’
Haar grote voorbeeld is de Amerikaanse Annie Sprinkle, die als post porn modernist door de kunstwereld stapt. Ellen Steinberg veranderde haar naam in Annie Sprinkle ('Sproeiende Annie’) toen ze als pornoster ging werken en kwam mede door echtgenoot Willem de Ridder in de kunstwereld terecht. Ze doet performances en maakt fotoseries met als belangrijkste boodschap dat er met porno niets mis is. In het Amsterdamse Marcanti Plaza gaf ze vorig jaar een one woman show. Sprinkle is in het verleden meermalen gearresteerd vanwege haar omstreden performances. Op een daarvan spreidde ze haar benen en liet ze bezoekers met behulp van een speculum en een zaklantaarntje diep in haar vagina kijken: 'You guys want to see pussy? Fuck you. I’ll show you more pussy than you ever wanted to see.’ Ze maakte ook fotoseries waarin gewone vrouwen, van huisvrouw tot universitair docente, werden getransformeerd tot pornosterren. Sprinkle heeft het steeds drukker sinds de bad-girls-hype, ze wordt steeds vaker gevraagd voor exposities in Amerika en haar werk verkoopt goed.
Monique de Jong laat trots de Annie Sprinkle Aphrodite Award zien, die ze van Sprinkle kreeg voor haar 'sexual service to the community’. Samen met Xaviera Hollander, onze nationale prostituee, stond ze Sprinkle bij in het maken van titprints, afdrukken van ingeinkte borsten op papier.
'Ik voel me heel erg verwant met Annie Sprinkle’, zegt De Jong, 'niet met dat puur pornografische, maar met de manier waarop ze dingen doet en wil laten zien. Ze is heel open en eerlijk.’
De Jong kan het ook niet nalaten een lans voor de pornografie te breken: 'Wat ik zeg, en wat Annie Sprinkle ook zegt, is dat seksualiteit in allerlei vormen te ervaren is. Dat er iets mis is met seks zonder liefde vind ik een vals idee. Wat is liefde? Als je je goed voelt met een persoon is dat ook een vorm van liefde. En het is gewoon niet waar dat de vrouw alleen een object is in pornografie. Annie Sprinkle heeft er voor gevochten om legaal te kunnen laten zien: “Ik wil dat werk doen, ik ben niet gedwongen en ik geniet ervan.” Het is zo'n eenzijdig beeld dat men heeft van die vrouwen.’
OPVALLEND AAN het werk van deze en ook andere vrouwelijke kunstenaars, is dat ze een vrouwelijk model gebruiken. Door de eeuwen heen zijn het altijd mannen geweest die vrouwen afbeeldden. Toen vrouwen eindelijk toegang tot de kunstacademies kregen, mochten ze tot ver in deze eeuw niet meedoen met de naaktmodellessen. Nadat deze hindernis was genomen, bleken ze vreemd genoeg vooral geinteresseerd in vrouwen en niet in mannen. Jacobs, Janssen en De Jong gebruiken bovendien hun eigen lichaam. Waarom?
Jacobs: 'Ik denk dat het de wetenschap is dat vrouwen onderwerp van projectie zijn. Wij staan voor seksualiteit in de wereld. Die geladenheid voelen we al van jongs af aan. Een vrouw wil weten hoe zij in de markt ligt en is op zoek naar haar eigen seksualiteit. Ik ben als kunstenaar bij mijn lichaam aangeland. Ik heb het eerste recht en het alleenrecht op mijn lichaam en ik wil er geen mannelijke kunstenaars mee laten klooien. Ik bepaal zelf hoe ik word gezien.’
Janssen: 'Als vrouw neem je het meest voor de hand liggende model dat altijd beschikbaar is en wat je het beste kent. Jezelf dus. Dat roept heftige reacties op. Door jezelf te gebruiken kun je veel verder gaan, want je benadeelt alleen jezelf ermee.’
De Jong: 'Met jezelf werken is niet altijd het gemakkelijkste, absoluut niet, maar alleen ik begrijp precies wat ik wil laten zien.’
Mannen en vrouwen reageren vaak verschillend op hun werk. De Jong: 'Vrouwen kunnen er makkelijker op reageren, mannen worden er stil van. Op de een of andere manier ervaren mannen het als pornografisch. Dat willen ze niet laten merken. Je ziet dat ze een beetje verlegen worden en niet weten wat er op te zeggen. Daaruit maak ik op dat het een bepaalde opwinding oproept. Sommige vrouwen zeggen ook dat het prikkelend is.’ Die bedoeling heeft ze trouwens niet: 'Ik ben exhibitionistisch en provocerend, maar ik wil niet iets vastomlijnds overbrengen. Ik wil mezelf op kwetsbare momenten laten zien, maar ook op ongenaakbare momenten.’
Janssen: 'Met dit soort werk is het toch zo dat een aantal vrouwen vindt dat ik me verlaag, omdat ik mijzelf agressief afbeeld en omdat ik mezelf in onvoordelige posities schilder. Ik kan me van Liesbeth Brandt Corstius van het Arnhems Gemeentemuseum ook niet voorstellen dat ze mijn werk goed vindt. Die is van de oude garde en zal het eerder pornografie vinden. Omdat het blote vrouwen zijn.’
Met censuur hebben ze tot nog toe niet te maken gehad, of het moet zijn dat er niet zoveel wordt geschreven over hun werk. Het zijn voornamelijk kunstenaars die naakte kinderen fotograferen, zoals Donald Mader, die het in Nederland aan de stok krijgen met de wetgever. De Jong zegt wel weerstand te ondervinden tegen haar werk: 'In Nederland zijn niet zo veel vrouwelijke kunstenaars die op deze manier provoceren. Er ligt een taboe op en dat merk je. Ik krijg reacties als: “Waarom heeft het zo met seks te maken?” Het is iets wat toch niet helemaal openbaar mag zijn. Het mag wel in zo'n louche pornoshop, maar kunstenaars moeten zich er niet teveel mee bezig houden. Nederland blijft toch ontzettend nuchter.’