Straatvechters de laatsten der socialisten

Ze heeft meer leden dan D66, en de meeste daarvan zijn nog actief ook. Een reden tot jaloezie voor de andere partijen, maar een beetje griezelig vinden ze de Socialistische Partij ondertussen wel. Vriend en vijand aan het woord over deze ongewone gewone-mensenpartij, met op de volgende pagina’s het weerwoord van SP-voormannen Marijnissen en Poppe
WERD DE SDAP, de voorganger van de Partij van de Arbeid, geboren in de weinig spectaculaire gemeente Zwolle, de socialistische SP stamt uit het nog minder opwindende Oss. De laatsten der socialisten richtten daar in de jaren zeventig hun eigen gezondheidscentrum op, renden mee in de socialistische stratenloop van Oss, stuurden hun kinderen naar de socialistische speeltuin en hun afgevaardigden naar de gemeenteraad, die daar inmiddels maar liefst negen zetels bezetten.

Hun politieke overtuiging was van meet af aan sterk, hun toewijding groot - het leek waarachtig wel een geloof. En haar leden nestelden zich ook in Vlaardingen, Boxtel, Zoetermeer, Rotterdam, en uiteindelijk zelfs in Den Haag. Niet alleen in de gemeenteraad, ook in het nationale parlement.
Al zitten de SP'ers Jan Marijnissen en Remi Poppe sinds twee jaar in de Tweede Kamer - die zij overigens toen ze nog strenger in de leer waren, afdeden als een ‘kletscollege’ - hun Socialistische Partij is vooral succesvol in het achterland. In de gemeenten, in de wijken, waar ze worden bejubeld door de man in de straat maar ook gewantrouwd en zelfs gevreesd door critici en sceptici. Wat wil die club: een revolutie? Wat zijn dat voor onfrisse standpunten over minderheden? En wat is dat voor een makkelijk soort populisme, om altijd overal maar tegen te zijn?
De SP'ers halen de schouders op en starten de volgende actie, brengen nog wat folders rond, trekken 'de wijken’ weer eens in of organiseren de zoveelste demonstratie: tegen de Hoge-Snelheidslijn, tegen de 'sociale vernieling’ en tegen de 'afbraak van de thuiszorg’. Verkiezingen zijn in de verste verte niet te bekennen, maar de SP loopt zich het vuur uit de sloffen en ziet haar aanhang met de dag groeien. Wie zijn al die leden en wat willen ze?
'DE WERELD verbeteren’, zegt Chris van Heumen (27) met een grijns. 'Er is niet veel keus meer ter linkerzijde; zelfs GroenLinks gaat gewoon voor de macht.’ Van Heumen is gemeenteraadslid en voorzitter van de SP-afdeling in Rotterdam. Blakend van zelfvertrouwen, Ray-Banzonnebril op de neus en mobiele telefoon op de heup, manoeuvreert hij zijn auto door Rotterdam, waar we vanavond de straat opgaan om 'de mensen’ warm te krijgen voor een van de gewaagdste SP-acties ooit: de nationale huurstaking 1996. 'Een nieuw, keihard initiatief tegen de huurverhoging’, meldt het partijblad De Tribune. 'Huurders worden massaal opgeroepen tot het stopzetten van de automatische afschrijving van de komende huurverhoging’.
'We gaan het de corporaties knap lastig maken’, zegt Van Heumen strijdlustig. 'Er zijn in Nederland twee zekerheden: je gaat dood en je krijgt ieder jaar huurverhoging. Nou, die tweede, daar kunnen we goed zonder. De SP vindt dat nul procent huurverhoging meer dan genoeg is. Want het water staat de mensen niet meer tot de lippen maar tot het kruintje.’
We parkeren voor het huis van SP-lid Yorick, waar het actieteam vanavond verzamelt. Negen mannen en een vrouw zitten bijeen en drinken koffie uit papieren bekertjes. Een oudere man met een zachtmoedig gezicht heeft het hoogste woord. 'Binnenhof-Ben’ is zijn bijnaam. 'Het gaat verkeerd in de samenleving’, weet Ben. 'Al sinds het begin van de jaren tachtig, toen de ratten binnenkwamen.’ De ratten? Dat zijn mensen, aldus Binnenhof-Ben, die alleen maar voor zichzelf bezig zijn en 'stelen wat ze stelen kunnen’. Ben heeft, als ambtenaar, de ratten aanvankelijk 'van binnenuit bestreden’ maar dat, zegt hij, kostte hem zijn baan. Sindsdien is hij veel op het Binnenhof te vinden: 'Om de mensen duidelijk te maken dat die knakkers daar niet voor ons bezig zijn.’
Yorick is 21 jaar, bleek, ernstig en geheel in het zwart gekleed. Hij verklaart waarom hij net is gestopt met zijn studie maatschappijgeschiedenis: 'Mijn docent vertelde mij dat Das Kapital een simplistisch boek is!’ Aan de muren van zijn woonkamer hangen een enorme poster van Fidel Castro en de Russische vlag. Van Heumen kijkt er ook naar en zegt haastig: 'Dat is niet representatief voor de SP, hoor.’
De gepensioneerde Henk werd twee maanden geleden lid omdat hij zich goed kon vinden in de doelstellingen van de SP, die hij omschrijft als 'saamhorigheid’ en 'opkomen voor de gewone man’. 'Voor jezelf dus’, grinnikt Van Heumen. Waarop Binnenhof-Ben herinneringen ophaalt aan de gloriedagen van Joop den Uyl, aan de 1 mei-viering van weleer, de optochten met rode tulp in de knuist geklemd. 'Wij die dit land hebben opgebouwd’, zegt Ben geemotioneerd, 'herkennen niets meer in de huidige PvdA. Wel in de SP. Dag en nacht ben ik bezig met die partij.’
EEN GROOT DEEL van de leden, zo observeren andere politieke partijen niet zonder jaloezie, zet zich actief in voor de SP. 'In de verkiezingstijd hebben we in een week 300.000 folders rondgedeeld in Rotterdam’, zegt Van Heumen trots. Is hij zelf als raadslid niet te goed voor dit soort klusjes? 'Geen fractie zonder actie’, poneert hij. 'Er zitten er in de Rotterdamse raad al 44 die niets doen.’ Het geheim van de SP is volgens Van Heumen nu juist: gewoon doen, en gewoon doen.
Yorick wil aan de slag; iedereen springt op. De SP'ers zwermen uit over de wijk en bellen aan bij de bewoners. Op een instructievel staat wat ze twijfelaars moeten antwoorden: 'Als u boos bent, moet u meedoen. Als u niet protesteert, verandert er nooit iets.’ En de Rotterdammers zijn boos. De huren van hun verveloze rijtjeshuizen liggen rond de negenhonderd gulden; massaal melden ze zich aan als huurverhogingsstaker. Van Heumen praat met ze, noteert adressen, belooft 'actie’. 'Dit is nou het werk van wat sommigen zo denigrerend de “rode Jehova’s” noemen’, zegt hij.
In politiek nederland zijn een aantal functies vacant. De PvdA gaat de wijken niet meer in, GroenLinks richt zich tot de hoger opgeleiden, en geen enkele partij presenteert nog een pasklare maatschappijvisie nu zelfs de sociaal democraten hun 'ideologische veren’ hebben afgeschud. De SP solliciteert druk naar die functies. Zij zoekt voortdurend 'de gewone mensen’ op, spreekt de taal en vertolkt de grieven van de laaggeschoolden en draagt vol zelfvertrouwen een heuse ideologie uit waarin 'menselijke waardigheid’, 'gelijkwaardigheid’ en 'solidariteit’ centraal staan. Om op den duur te komen tot een onvervalst socialistische 'wezenlijke verandering in de machts- en eigendomsverhoudingen’.
Met dit lange-termijndoel in het achterhoofd voert de SP veel korte-termijnacties tegen alle mogelijke vormen van maatschappelijk onrecht. Binnen wat haast een eigen zuil kan worden genoemd, heerst oprechte verontwaardiging over het 'neoliberale beleid’, de afbraak van de sociale zekerheid en de paarse overgave aan de wetten van de vrije markt. Veel gewone mensen willen het anders, weet de SP, die zich opwerpt om de 'stem des volks’ te vertolken. En al beweert de partij het maoistische verleden achter zich gelaten te hebben, de SP volgt daarbij onmiskenbaar de strategie die de Chinese dictator in het Rode Boekje beschreef: 'Neem de denkbeelden van de massa, concentreer ze, breng ze weer onder de massa en propageer en verklaar ze, en beproef de juistheid van deze denkbeelden in de door de massa gevoerde acties.’
'De SP probeert politiek weer iets van de mensen te laten zijn’, zegt Paul Jonas (47), al negentien jaar overtuigd socialist en nu fractievoorzitter in de gemeenteraad van Zoetermeer, waar de SP acht zetels heeft. 'Wij willen de maatschappij veranderen en doen daar ook echt wat voor. Een SP-volksvertegenwoordiger moet veel de boer op om mensen met klachten thuis op te zoeken, om acties te organiseren.’
En dat slaat aan. Met bijna 18.500 leden is de SP inmiddels de vijfde politieke partij in Nederland; hun ledental overtreft dat van D66. 'Nu ik lid ben van de SP, zie ik dat ze echt wat doen voor de arbeiders’, zegt SP-lid Jeanne Knoop (58). 'En ik begrijp tenminste waar ze het over hebben. Het is fantastisch.’
'IK VIND dat ze het slim doen’, zegt politicoloog Philip van Praag. 'De SP weet zich telkens weer te profileren als een gewone-mensenpartij. Ze weigeren mee te doen aan de Haagse spelletjes en zorgen ervoor dat ze nooit standpunten innemen die aan hun kiezers moeilijk uit te leggen zijn, wat een kenmerk is van een wat populistische partij.’
Zelfs hun omstreden migrantenstandpunt is toegesneden op de ideeen van 'de gewone man’. 'We hebben geen werk en geen woningen voor de honderdduizenden die zich hier melden’, stelt het partijprogram plompverloren. Illegalen moeten van de SP worden verwijderd en jongeren uit de Antillen ontmoedigd om naar Nederland te komen. Van Praag: 'In 1983 heeft de SP een scheve schaats gereden door een oprotpremie voor gastarbeiders voor te stellen, maar nu nemen ze een respectabeler standpunt in dat goed ligt bij hun kiezers, de laag opgeleide, blanke arbeiders. Over illegalen hebben ze een hardvochtig standpunt, maar als ze daarin milder worden komen ze tegenover die achterban te staan.’
De SP, zegt Van Praag, spreekt gedeeltelijk dezelfde mensen aan als de CD, maar is bovenal in het gat gesprongen dat de CPN en de PvdA in de jaren tachtig hebben laten vallen door zich niet meer bezig te houden met 'concrete belangenbehartiging voor lager opgeleiden’. Het is dan ook niet toevallig dat de SP veel teleurgestelde PvdA-kiezers mobiliseert. Van Praag: 'De SDAP wilde vroeger een alternatieve maatschappij ontwikkelen binnen de kapitalistische maatschappij: het zogenaamde gettosocialisme. De sociaal-democraten geloofden ook de meerderheid achter zich te krijgen door consequent op te komen voor de gewone man. Ik vermoed dat de SP ook het naieve geloof heeft dat ze zal blijven groeien zolang zij haar alternatieve, sobere praktijk blijft ontwikkelen van medische centra en politiek dicht bij de mensen. Maar je kunt je afvragen of het socialistische maatschappijtype nog kansen heeft en zich kan onttrekken aan de wereldmarkt.’
Gelijk David tegen Goliath vecht de SP tegen het kapitalisme of, zoals verslaggever van het partijblad De Tribune Paul Waayers het uitdrukt: 'De SP is een sleepbootje dat met een PK een grote oceaanstomer 180 graden wil laten draaien.’ Een onmogelijke opgave dus, maar voor de SP'ers geenszins ontmoedigend. Zoals Jan Marijnissen ooit zei: 'Een druppel chloor kan de smaak van wijn drastisch veranderen.’
Wel chloor, maar in geen geval water bij de wijn. De SP presenteert haar idealen onverdund en compromisloos. Zo zou in Nederland een maximuminkomen moeten komen dat niet meer dan drie keer het minimuminkomen bedraagt, moet gezondheidszorg van de SP gratis zijn en moet de overheid 'iedereen werk garanderen’. En met al haar barmhartigheid voor de verdrukten is de SP onverdraagzaam tegenover illegalen.
'Hun ideologie is: de man in de straat heeft altijd gelijk en het bedrijfsleven is altijd de grote boosdoener’, zegt Hetty Fastenau, PvdA-gemeenteraadslid in Oss. Zij zag haar partij weggevaagd worden door de socialisten. Een 'actiepartij’, noemt Fastenau de SP: 'Ze zijn altijd overal tegen.’
Dit verwijt is telkens weer op te tekenen uit de monden van tal van concurrerende gemeenteraads- en kamerleden. 'Ik was van 1990 tot 1994 wethouder in Vlaardingen toen Poppe daar de SP aanvoerde en ik heb al die tijd nooit meegemaakt dat hij ergens voor stemde’, zegt het huidige CDA-kamerlid Agnes van Ardenne. 'Indertijd vond ik dat heel drammerig en dogmatisch, maar het heeft ze geen windeieren gelegd - de SP is nu de grootste politieke partij in Vlaardingen.’
Is de SP de linkse variant van de Tegenpartij van Koot en Bie alias Jacobse en Van Es? Als symbool koos ze ook al demonstratief een vuurrode tomaat, de vrucht waarmee actievoerders zo graag hun tegenwerpingen maken. ’ “Tegenpar tij” vind ik wel een goede typering’, zegt J. de Vaan, die als D66-afgevaardigde in de Provinciale Staten van Noord-Brabant met de SP te maken heeft. 'De SP kent geen compromissen wanneer ze weer dat standpunt verdedigt dat zo makkelijk te verdedigen is: de meest nooddruftigen moeten beschermd worden. Hun ideologie is dat de hemel op aarde komt wanneer arbeiders zelfbestuur krijgen. Tja, dan ben je natuurlijk snel klaar.’
'Het grootste verwijt dat ik ze maak is dat ze hun verantwoordelijkheid niet hebben genomen en niet in het college zijn gaan zitten’, zegt VVD-fractievoorzitter Bendien van de Zoetermeerse gemeenteraad. De SP heeft daar acht zetels, maar gaf de college-onderhandelingen al gauw op. Bendien: 'Als bestuurders kunnen ze niet scoren.’
Ook in Vlaardingen, Oss, Boxtel en andere plaatsen waar de SP een grote en soms de grootste partij is, blijft ze in de oppositie. 'Het is toch ongelooflijk’, zegt De Vaan. 'In Oss hebben ze een derde van de gemeenteraadszetels, maar ze willen niet meebesturen.’ 'Op die manier is het natuurlijk vrij makkelijk om de wereld simpel en overzichtelijk te houden’, zegt Philip van Praag.
BUITENSTAANDERS typeren de rode tegenpartij als een gesloten front. 'Ik krijg de indruk dat er niet veel discussie mogelijk is’, zegt Fastenau. 'Als iemand van de SP iets zegt dat afwijkt van de partijlijn, wordt dat onmiddellijk van bovenaf gecorrigeerd. En hoe ze bij elkaar zitten in de raad… Als hun leider het woord neemt, zitten de andere SP'ers in aanbidding te kijken.’
Politicoloog Paul van der Steen verwoordt in zijn scriptie over 'de gewone-mensenpartij’ dezelfde indruk:'Er lijkt sprake van een absolute allergie voor interne discussie, zeker als die in de openbaarheid dreigt te komen. Waar veel andere partijen de louterende werking van debat erkennen, lijkt de SP vooral de rijen gesloten te willen houden om de slagkracht van de partij niet aan te tasten.’
Ex-SP'er John de Vogel, die vorig jaar de partij in den Bosch verliet, bevestigt dit beeld in een lokale krant: 'De SP dicteerde vanuit haar hoofdkantoor hoe we in Den Bosch campagnes moesten voeren. Typisch gemeentelijke problemen moesten eerst bekeken worden door de landelijke partij. Een belachelijke situatie.’
Het idealisme van de SP heeft kortom wat autoritaire trekjes. Fastenau: 'Het is wel eens een beetje griezelig, die inzet van de leden, al die waterdragers die alles voor de partij doen.’ En econome Harriette Boeve, die een jaar voor de SP werkte: 'Het is bijna een geloof. Ze zijn allemaal heel erg betrokken. Maar sektarisch vind ik ze niet. Het is toch legitiem voor een politieke partij om een krachtige overtuiging te hebben en die ook uit te dragen? Ik vind niet dat er enge kantjes aan zitten; er zijn ook genoeg mondige en kritische leden.’
De 'oude garde’ binnen de SP, de maoisten van weleer die al sinds het begin, 25 jaar geleden, bij de partij zitten en gewend zijn aan een steile besliscultuur met weinig inspraak, heeft nog altijd moeite met die mondigheid van de kritische 'nieuwe garde’, zo vertellen verscheidene SP-leden. Maar al willen de jonge honden een gemoderniseerd socialisme, ook zij zetten zich doorgaans voor honderd procent in voor de goede zaak. Dat wordt ook van ze verlangd. 'De SP is tegen de vierentwintig-uurseconomie, maar verwacht ondertussen wel dat haar mensen een etmaal per dag beschikbaar zijn’, zegt Tribune-verslaggever Paul Waayers. 'Er wordt van bovenaf behoorlijk wat psychologische druk uitgeoefend en er gaat dan ook regelmatig iemand over de rooie. Dat personeelsbeleid zal ze nog eens opbreken.’
MAAR DE LEDEN blijven toestromen en storten hun vergoedingen in de partijkas voor het hogere doel. De megafoon schalt door de straten; op 1 mei ziet het Binnenhof weer rood van de SP'ers die protesteren tegen 'de uitverkoop van de thuiszorg’. 'Je moet de SP nageven dat ze ontzettend goed weet waar de onvrede zit’, zegt Agnes van Ardenne. 'Maar wat ik ze verwijt, is dat ze die onvrede mobiliseren en niet trachten op te lossen.’
Wat wil die partij dan? Het eeuwige enfant terrible blijven, wel groot maar nimmer volwassen worden? Fastenau: 'Ik weet werkelijk niet wat ze willen. Ik zit nu tien jaar met ze in de gemeenteraad en ik weet het nog altijd niet.’