TELEVISIE

Strijd tegen onrecht

Nu heel Holland (alleraardigst) bakt en ‘zomercolumns’ van het NOS Journaal elkaar in gewichtloosheid overtreffen, zowaar twee portretten van mensen die door Marx geïnspireerd hun leven wijdden aan sociale gerechtigheid.

Ernstige, chronologisch opgebouwde films vol respect voor hun gedreven en volhardende hoofdpersoon en met gebruik van historisch beeldmateriaal – maar daar houden de overeenkomsten op. Omdat er werelden liggen tussen een in 1869 geboren Hollandse dichteres van deftigen huize die leidend activiste werd in de internationale socialistische beweging en betrekkingen onderhield met Herman Gorter, Rosa Luxemburg en Trotski; en een Zuid-Afrikaan uit een arme Indiase moslimfamilie, geboren 1929, die zijn middelbare school niet afmaakte en door zijn verzet tegen apartheid van 1963 tot 1989 de gevangenis deelde met Walter Sisulu en Nelson Mandela (waar hij wel vier studies afrondde).

Niet alleen de hoofdpersonen (Henriette Roland Holst en Ahmed Kathadra) zijn onvergelijkbaar, ook de filmische aanpak is dat. Brieven aan Zohra (genoemd naar Kathadra’s correspondentie vanaf Robbeneiland met het nichtje dat hij als zijn secretaresse in de vrije wereld aanstelde) is traditioneel en vooral opgebouwd uit interviews met de bejaarde Kathadra (nog altijd politiek actief) en andere betrokkenen.

Droom en daad (citaat van Roland Holst waarin de botsing tussen verheven idealisme en bittere sovjetwerkelijkheid is bedoeld) is een bij uitstek filmische vertelling, grotendeels opgebouwd uit found footage: oud foto- en film­materiaal dat soms direct een door Roland Holst zelf beschreven gebeurtenis illustreert, maar meestal de wereld van haar tijd in algemener zin zichtbaar maakt (stadsbeelden, vervoer, industrie, leegstromende fabrieken, demonstraties) of zelfs metaforisch werkt (stokoude, ingekleurde beelden van ontluikende bloemen die samenvallen met vreugdegevoelens over het eigen ontplooiend poëtisch vermogen of de verwachting van een komende rechtvaardige samenleving). Mag dat op papier nadrukkelijk klinken, het resultaat is sterk. Van veel belangrijke gebeurtenissen bestaat geen beeld; van Roland Holst zelfs geen bewegend beeld – en toch komt de kijker aan de hand van foto’s in combinatie met citaten of gesproken commentaar soms dicht bij de dichtende politica en haar omgeving, hoe ver haar taal, denken en opvattingen ook van ons af staan. Droom en daad gaat over een kunstenares, haar kunst en meer nog haar politieke denkbeelden, maar is ook zelf een kunstzinnige prestatie.

Die ambitie heeft Brieven aan Zohra niet. Maar alleen al het feit dat deze Nederlandse film de eerste is waarin Kathadra, onbekendste van de anc-gevangenen, bereid is zijn levensverhaal te vertellen; en het feit dat velen het Indiase aandeel in het verzet tegen apartheid niet kennen – dat maakt Brieven tot een belangwekkend document. In de ideale wereld zouden zijn roots er niet toe moeten doen, en dat is ook het standpunt van Kathadra. Maar als samenleving en politiek je met ‘ras’ om de oren slaan bepaalt dat je leven. Gruwelijk was het voor deze jongste van de gevangenen dat zijn bewonderde leermeesters, Sisulu en Mandela, een korte broek moesten dragen, geen sokken en brood kregen, terwijl hij als Indiër lange broek, sokken en brood had. Van zijn ‘vaders’ mocht hij die niet weigeren: gelijkheid moest ‘omhoog’ nagestreefd, niet ‘naar beneden’.

Roland Holsts revolutie-idealen liggen in de vuilnisbak, door toedoen van revolutionairen zelf. Kathadra praat in bar algemene termen over de stand van zaken nu. Het onbetwistbare onrecht van het verleden is nu eenmaal makkelijker te bespreken en verfilmen dan wat de strijd ertegen opleverde.

_* * *

Annette Apon_, Droom en daad, in Het uur van de wolf, NTR, dinsdag 6 augustus, Nederland 2, 22.45 uur, h_erhaling zaterdag 14 september_, Nederland 2, 15.00 uur. Het betreft de korte tv-versie. De lange bioscoopversie is te koop via filmfreaks.nl. Saskia Vredeveld, Henna Renfurm, Brieven aan Zohra, OHM/NTR, woensdag 7 augustus, Nederland 2, 22.45 uur