Opheffer

‹Submission› is een succes geweest

Nog even over Submission Part 1 van Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali. We zijn nu een jaar verder. De vraag is: heeft de film effect gehad? En was het een succes?

Ach, als ik die vraag moet beantwoorden word ik er cynisch van, en treurig. Theo is afgeslacht, Ayaan moet nog steeds dagelijks door zes man worden bewaakt en na een jaar speelt de film eigenlijk geen rol meer. De hype is alweer voorbij.

Aan de andere kant weet ik, door de brieven en de telefoongesprekken die we hebben mogen voeren, dat de film voor veel moslima’s letterlijk een openbaring was. Hij heeft een veel scherper inzicht gegeven in hoe men in sommige moslimkringen omgaat met vrouwen.

In mijn optiek heeft de film meer zijn doel bereikt dan we voor mogelijk hadden gehouden; men kan ontkennen wat men wil, maar hij heeft zeker als breekijzer gewerkt als het gaat om moslimemanci patie. En dat nu irriteert mij wanneer in sommige kringen wordt gesproken over de film.

  1. De film is zijn doel voorbij geschoten.

Dat is onzin gebleken. De film heeft precies bereikt wat Ayaan en Theo voor ogen stond: hij heeft een schok teweeggebracht. Een crisis zelfs. Niet alleen heeft de film voor behoorlijk wat moslima’s nogal wat betekend, hij heeft ook de aandacht gevestigd op bepaalde problemen, met name de wijze waarop in de koran over vrouwen wordt gesproken, en de manier waarop bepaalde moslims met vrouwen omgaan. Ik snap niet dat dit in sommige kringen ontkend wordt. Wat je vaak hoort is: had dit op deze manier gemoeten? Dat is een onzinnige vraag. Dat is hetzelfde als aan Harriet Beecher Stowe vragen of ze De negerhut van Oom Tom niet anders had kunnen schrijven, dan hadden we misschien al die rassenrellen niet gehad.

  1. Submission heeft de tegenstellingen tussen moslims en niet-moslims vergroot.

Voor het begrip «tegenstelling» wordt ook wel «afstand» gebruikt. Dit is waar, en dat was ook de bedoeling. Waarom mogen er alleen kunstwerken worden gemaakt om de tegenstelling te verkleinen? Submission wilde in al zijn hardheid zeggen: «Sorry moslims, wij willen niet dat je vrouwen op deze wrede manier onderdrukt. Doe je dat wel, dan zijn wij geen vrienden.» De film wilde een verandering teweegbrengen, zeker, maar hij wilde ook waarschuwen. Hij wilde tegen vrouwen zeggen: pik dit niet! Laat je niet vernederen. Laat je niet lichamelijk onderdrukken! Submission – no submission.

Ik herinner me dat Van Gogh bij me thuis kwam met het scenario van Submission. Ik vond het geen echt scenario. Het was mij te veel straattheater uit de jaren zestig. Te veel boodschap, te weinig inhoud. Het mocht van mij wat harder, allemaal. Koranteksten op een vrouwenhuid: slap. Sowieso te veel tekst. Er zat eigenlijk geen verhaal in. Niet doen, Theo. Hij wilde het wél doen. Hij had met Ayaan gesproken over vrouwenonderdrukking en zei: «Dat kan toch niet!» Nee, maar is dit schokkend genoeg? vroeg ik me af. «Het is een begin», zei Theo, «we moeten de vrouwtjes niet te veel schokken.»

Ik moet om verschillende redenen vaak aan die dialoog bij mij thuis denken, terwijl we ondertussen keken naar Rear Window van Hitchcock. In deze film zegt Lisa: «Vertel me alles wat je zag; en wat je denkt dat het betekent.» Daar hebben Theo en ik toen ook lang over gepraat met betrekking tot Submission. Rear Window gaat in zekere zin over kijken, en gek genoeg Submission ook, volgens mij, maar daarover een andere keer. Hoe dan ook, er wordt vaak getwijfeld aan de oprechtheid van Theo en Ayaan om deze film te maken. Ze waren meer bewogen dan ik in ieder geval. Oprecht bewogen.

In dezelfde tijd maakten we Cool, een film met hardcore Marokkaanse jongens. Misdadigers, zeker. Die in de gevangenis zaten. Het vreemde is dat Theo wordt aangerekend dat hij met Submission de moslims een hak wilde zetten, maar dat men vervolgens niet ziet dat hij ook Najib en Julia en Cool heeft gedraaid. Allemaal gemaakt vanuit het zelfde engagement! Dat engagement dat steeds uitgaat van mensen en de menselijke maat, en iedere vorm van goddelijkheid verafschuwt.

Wat wilde Theo met Najib en Julia en met Cool en ook met Submission zeggen? Onder meer: het gaat niet goed met hoe we over de multiculturele samenleving denken. We denken er veel te politiek correct over; de problemen liggen elders, en ook op een ander niveau. Ik druk me expres enigszins vaag uit, want natuurlijk hebben we niet van tevoren tegen elkaar gezegd: «Goh, het is mis met de multiculturele samenleving, hoe laten we dat in films zien?»

Op een kunstzinnige, artistieke wijze tonen wat er mis is, vanuit een oprecht engagement. Ging Van Gogh daarin te ver? Onzin. Ging Ayaan te ver? Onzin. Hebben ze een verkeerde tactiek gekozen? Nee, ze zouden het nu misschien net zo hebben gedaan. Theo is gewaarschuwd voor de consequenties, zeker door Ayaan zelfs tot vervelens toe.

Na een jaar moet je zeggen dat Submission een succes is geweest. Niet alleen nationaal, ook internationaal.

Je moet ook constateren dat het doel bereikt is: een effectief en krachtig nee tegen de onderdrukking van vrouwen.

Met een diep tragisch neveneffect.