Suicidaal

De wereld is snel en kleurig en daarom wordt er met traagheid en kleurloosheid behoedzaam omgesprongen. Het vraagt moed van een filmmaker om niet snel en niet kleurig te zijn. Het is roekeloos van een filmmaker om traag en kleurloos te zijn, en het is bijna suicidaal om bewust zeer traag en zeer kleurloos te willen filmen.

De megalomaan en melancholisch trage, extreem lange en volledig van iedere kleur vrije Satantango van Bela Tarr moet daarom gezien worden als een groots suicidaal gebaar. Ik had het genoegen en het voorrecht om hem aan het begin van het vorige jaar in Berlijn te kunnen ondergaan. Satantango was voor mij verreweg de belangrijkste film van het afgelopen jaar. Dank zij de ook al suicidale moed van distributeur Argus was het duistere Hongaarse meesterwerk op de valreep van het jaar ook in Nederland te zien. Een gebeurtenis die gememoreerd dient te worden. Bij dezen.
Mijn Oostenrijkse vriend Otto Reiter schreef speciaal voor het Nederlandse Skrien een mooi persoonlijk stuk over Satantango. Ik weet zeker dat hij het niet erg zal vinden dat ik een stukje van hem overschrijf. ‘Het is elf uur in de ochtend en ik heb zeven uur “Satantango” voor de boeg. Het blijken de meest treurige en tegelijk meest opwindende uren te worden die ik ooit in een bioscoop heb doorgebracht. De uitzichtloosheid die Tarr oproept, wekt een masochistische fascinatie bij me op. Na duizenden films in zovele jaren is hier eindelijk iemand die me niet berooft van negentig minuten of meer, maar me een belangrijke dag schenkt.’
Op aanraden van Reiter zag ik de Oostenrijkse documentaire Angeschwemmt van de zeer jonge en autodidactische filmmaker Nikolaus Geyrhalter. Een in alle opzichten suicidale film. Uitermate traag en van kleur ontdaan. De film speelt zich af aan de oevers van de Donau. De filmmaker investeerde veel tijd en geduld om enkele oeverbewoners zorgvuldig en langdurig te observeren.
Zo is er bijvoorbeeld een mooi portret van Josef Fuchs. Fuchs is bijna negentig jaar oud. Hij spreekt een dialect dat ook voor Weners nauwelijks te volgen is en hij is ondanks zijn leeftijd nog steeds beheerder van het kerkhof voor de naamlozen. Die naamlozen zijn angeschwemmt (aangespoeld) door de Donau. Een enkele ongewilde drenkeling, maar het merendeel van de aangespoelde naamlozen heeft zichzelf van het leven beroofd. Niet zelden zijn ze door Fuchs persoonlijk uit de rivier gevist. Ondanks zijn lange ervaring als lijkbezorger van de naamlozen heeft Fuchs nooit hun keuze voor de dood kunnen begrijpen.
Geyrhalter roeit met een visser mee de rivier af en luistert naar de accordeonmuziek van een schipper en ontmoet een gestrand Roemeens echtpaar dat vanwege de Donaublokkade bij het voormalige Joegoslavie niet meer naar huis kan. De arme Roemenen leven van vis uit de rivier en de opbrengst van het moestuintje dat ze op de oever bij hun gedwongen ligplaats hebben aangelegd.
En er is meer aan de rivier, bijvoorbeeld een heuse boeddhistische tempel waarin onvervalste monnikken mediteren en muziek maken. Ze passen wondermooi in het meditatietempo van de film. Geyrhalter trekt verder met zijn geduldige camera langs de rivier en ontmoet andere aardige, vreemde, droevige of wijze mensen. Hij noemt zijn film zelf een rustige film. Rustig en langzaam als de Donau zelf. De maker is zich zeer bewust van de traagheid en kleurloosheid van zijn film. Hij verzet zich provocerend en met succes tegen het televisie- geschetter van veel hedendaagse films.
Traag en kleurloos. Wat kan zwartwit toch mooi zijn. Als U Satantango van Bela Tarr heeft gemist, dan is dat niet makkelijk meer te repareren. Reiter spoorde ervoor van Wenen naar Boedapest. Angeschwemmt van Geyrhalter spoelt binnenkort aan op het filmfestival van Rotterdam.