De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk vanavond om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Buitenland

Super­continent

‘Juist in tijden van onzekerheid willen mensen het liefst weten welke toekomst eraan komt’, schreef Parag Khanna in zijn boek Connectography uit 2016. De exacte toekomst wist Khanna natuurlijk niet, maar de algemene richting daarvan wel. Die is er een van voortdurende groei van infrastructuur en verbindingen over de hele wereld heen. In de komende veertig jaar worden er meer wegen en verbindingen aangelegd dan in de hele menselijke geschiedenis tot nu toe, voorspelde Khanna. ‘Aanvoerketens en verbindbaarheid, niet soevereiniteit en grenzen, zijn de organiserende principes van de mensheid in de 21ste eeuw. Ze vormen een diepere organiserende kracht dan staten. Aanvoerketens zijn de leidingen en bedrading van de wereld waar alles en iedereen langs beweegt.’

Alles en iedereen, inclusief dragers van het coronavirus. Mensen zijn gewend te denken op een menselijke schaal. We stellen onszelf voor als deel van een gemeenschap die beperkt is in omvang en afstand, niet als deel van een geïntegreerde aardbevolking die een aaneengesloten keten vormt over een virtueel supercontinent. Maar die aaneengesloten wereld bestaat wel, en dat is waarom het virus in januari niet alleen van China naar zijn buren sprong, maar ook continenten overspande naar Italië, de VS, Australië en Engeland, en even later Iran, Brazilië en Georgië. In ons hoofd, en in onze atlas, is de wereld ingedeeld in vakjes die met een scherpe lijn van elkaar zijn gescheiden. In werkelijkheid is politieke ruimte al lang niet meer hetzelfde als de functionele ruimte waarin mensen (met het juiste paspoort en inkomen) zich bewegen.

Het coronavirus trekt hier een streep door. Het visioen van een wereld die zich onstuitbaar en organisch met elkaar verbindt, is voorlopig het visioen van gisteren. Overal zijn de strepen op de kaart plotseling opgetrokken. De staat is terug, het lokale niveau is terug; vliegverkeer, aanvoerketens en grensverkeer ligt opeens stil. De snelheid daarvan is adembenemend. Had iemand een maand geleden gezegd dat op 1 april twee op de vijf aardbewoners thuis in isolatie zouden zitten, dat in tientallen landen scholen dicht zouden zijn en bijeenkomsten waren verboden, dat regeringen met reusachtige reddingspakketten de grootste economische crisis in de geschiedenis probeerden te voorkomen – we zouden hard hebben gelachen.

Verbinding? De staat is terug, het lokale niveau is terug

En welke toekomst krijgen we straks? Ons beste antwoord, schrijft Khanna, ligt nooit in stellige voorspelling maar altijd in scenario’s. En die liggen nu open zoals op geen enkel moment sinds de val van de Berlijnse Muur. Toch blijft een terugkeer naar de wereld van voor de coronacrisis een plausibel scenario. Dat betekent: een terugkeer naar een wereld van toenemende verbindingen en verkeer. Eerst voorzichtig en met veel protesten, dan steeds sneller als landen die het eerst terugkeren naar integratie en verbinding (China!) zich het best herstellen van de schok.

Maar andere scenario’s zijn goed mogelijk, zeker omdat in hoofdsteden over de hele wereld het primaat van economische argumenten onder druk staat van politieke en sociale. We zien voorproefjes van wat die scenario’s zouden kunnen zijn. Als je door je oogharen kijkt naar de steun die staten geven om lonen en inkomen op peil te houden en mensen op te vangen, kun je dat zien als experimenten in basisinkomen en een terugkeer van de verzorgingsstaat. Wie gaat er straks nog roepen dat aandeelhoudersrendement en vestigingsklimaat alles is wat ertoe doet? Maar andere scenario’s gaan de andere kant op: die borduren voort op de machtsgreep van mannen als Orbán, de wereldwijde golf van vijandigheid tegen buitenlanders die corona in gang heeft gezet en de sprongen in staatssurveillance en controle door Rusland en China.

Op korte termijn zal de wereld van aanvoerketens in ieder geval niet zomaar worden herstart: hier ligt een groot deel van de economische schade die economen verwachten. De beweging van mensen ook niet, al zullen veel mensen in landen met zwakke economieën en gezondheidszorg daarop reageren door te proberen Europa te bereiken – en zullen ze hier op een nieuwe bereidheid stuiten om ze tegen te houden. ‘De toekomst is verbinding’, schreef Khanna. Maar wellicht binnen de staatsgrenzen die er volgens hem niet meer toe doen.