kabinetsformatie

Super Sudoku

Als Wijffels CDA, PvdA en ChristenUnie inhoudelijk op één lijn heeft gekregen, kan met het verdelen van ministersposten worden begonnen. Een voorschot op de grote rondedans op het Binnenhof.

Als cda-campagneleider Jack de Vries zijn zin krijgt, staat het kabinet-Balkenende IV uiterlijk Aswoensdag, 21 februari, op de trappen van Huis ten Bosch, precies twee weken vóór de Statenverkiezingen van 7 maart. In de campagne voor die verkiezingen kunnen de christen-democraten dan laten zien dat ze hun financiële degelijkheid niet overboord hebben gegooid, ook al gaan ze met de pvda en de ChristenUnie regeren. Wat de campagneleider betreft moet de kiezer vóór de verkiezingen ook weten waar hij aan toe is met zijn aow en hypotheekrenteaftrek. Alleen dan stemmen ze mogelijk opnieuw op het cda, zodat de christen-democraten de grootste partij blijven.
Het uitlekken van deze geheime doelstelling leidde vorige week tot verlegenheid bij de cda-top. In één klap was duidelijk dat de geheime formatiebesprekingen niet zo open tegemoet worden getreden door het cda-onderhandelingsduo Jan Peter Balkenende en Maxime Verhagen als wel wordt voorgesteld. Maar ook zonder uitgelekte geheime notities kan ervan uit worden gegaan dat pvda en ChristenUnie precies hetzelfde doen: nadenken over het beste tijdstip voor de presentatie van het nieuwe kabinet.

Dat tijdstip zou ook voor hen zomaar diezelfde Aswoensdag kunnen zijn. Want de pvda heeft er baat bij te laten zien dat Balkenende IV een sociaal kabinet wordt, zodat haar kiezers niet nóg massaler overlopen naar de sp. Ook de cu kan op 7 maart voordeel hebben van een kabinet met een sociaal imago, zeker als daar ook nog eens een christelijk tintje aan zit, met eigen thema’s én eigen mensen.

Wie dat moeten gaan worden, komt officieel pas aan de orde nadat informateur Herman Wijffels de koningin heeft kunnen meedelen dat hij erin is geslaagd de drie partijen inhoudelijk op tal van onderwerpen op één lijn te krijgen. Terugrekenend vanaf Aswoensdag zou Balkenende dan al over drie weken de formatieopdracht moeten krijgen, wil hij daar nog zo’n twee weken de tijd voor hebben. Dat laatste is geen overbodige luxe. Het verdelen van posten en personen is net een Super Sudoku, gezien de vele eisen, wensen en gevoeligheden.

Eerst is er de verdeling van de posten: hoeveel ministers krijgt iedere partij? Uitgaan van de huidige veertien ministersposten kan niet zomaar. Komt er bijvoorbeeld een slagvaardiger kernkabinet met een geringer aantal ministers die een veelvoud aan staatssecretarissen aansturen? pvda-leider Wouter Bos had daar wel oren naar vóór de verkiezingen, maar het is nu erg stil op dit punt. Het samenvoegen van de ministeries van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu, het huidige vrom, met dat van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit of van Buitenlandse Zaken met Defensie zou een te ingrijpende operatie zijn om nu snel even door te drukken.

Toch wil dat niet zeggen dat er niets verandert. Het milieu is door de klimaatverandering toe aan een opwaardering, waardoor de kans groot is dat er weer een minister voor Milieu komt. Ook de roep om een aparte minister voor Jeugdzaken is groot. Niet alleen vanuit de hoek van cda en cu. Ook de pvda is onthutst door de verhalen over langs elkaar heen werkende overheidsinstanties die niet kunnen voorkomen dat een kind door de eigen ouder wordt vermoord. Maar nog voordat zo’n ministerspost er daadwerkelijk is, wordt er in Den Haag al op gewezen hoe machteloos een coördinerend minister is. Dat is wel wat de nieuwe minister van Jeugdzaken wordt, een coördinator. Als het om de jeugd gaat, hebben ook de ministers van Onderwijs, Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Justitie wat te zeggen.

Het aantal te verdelen ministersposten hangt niet alleen van inhoudelijke argumenten af. Soms wordt een ministerspost gecreëerd puur en alleen om alle coalitiepartijen tevreden te houden. Om die reden werd in 2002 voor de lpf een minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie in het leven geroepen. Die post gaat nu echter verdwijnen. Integratie verhuist naar alle waarschijnlijkheid naar Sociale Zaken, of anders Onderwijs. Een streng vreemdelingenbeleid uitvoeren en tegelijkertijd buitenlanders uitdagen hier te integreren, dat zijn moeilijk verenigbare petten gebleken voor één en dezelfde persoon.

Kortom, alleen al de vraag hoeveel ministersposten er tussen cda, pvda en cu te verdelen zijn, is een lastige. Laat staan de vraag hoe die verdeling in aantal posten eruit moet zien. De krachtsverhoudingen na de verkiezingen spelen daarbij een rol, maar ook de eventuele ‘uitwijkmogelijkheid’ die een van de partijen heeft, of juist niet heeft, om een andere coalitie te gaan vormen. Krijgt de cu daarom twee ministers, ook al zou dat ruim bedeeld zijn in vergelijking met het dik zes keer grotere cda? Niet als je ziet hoe hard de cu nodig is in de ogen van dat cda. En krijgt de pvda daarom mogelijk evenveel ministersposten als het cda? De pvda heeft dan wel acht zetels minder in de Kamer dan het cda, maar er kan mee worden voorkomen dat de sociaal-democraten ook maar één moment zouden denken dat een alternatief met sp, GroenLinks, cu en d66 hen meer voordeel biedt.

Ook de zwaarte van de ministersposten speelt bij de verdeling een rol. Als Buitenlandse Zaken naar het cda gaat, dan is het gebruikelijk dat Defensie een andere partij, in dit geval de pvda, toevalt. Worden Financiën én Sociale Zaken pvda-posten, dan kan het cda Justitie en Economische Zaken of Binnenlandse Zaken claimen.

Wie denkt dat dit al veel variabelen zijn om mee rekening te moeten houden, kan zijn borst natmaken. De verdeling van de personen is een puzzel op zichzelf, die bovendien op haar beurt de verdeling van de posten weer helemaal door elkaar kan gooien.

De enige post die zeker is als informateur Wijffels in zijn opdracht slaagt, is Algemene Zaken. Daar keert Balkenende terug. Zijn rechterhand Verhagen ambieert Buitenlandse Zaken. Hij ziet dat ministerschap als beloning voor de zware taak die hij de afgelopen jaren had: het leiden van de fractie en het niet voor de voeten lopen van de partijleider. Maar de huidige minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot wil, ondanks zijn gevorderde leeftijd, nóg wel een termijn. Of de partij hem dat gunt, zal de tijd gauw leren. Moet Verhagen dan naar Economische Zaken? Die post heeft vanwege de internationale handel wel een buitenlands tintje, maar is verder een ministerie waarvan het gezag in de loop der jaren is verbleekt.

Wie ook roet in het eten van Verhagen kan gooien is Agnes van Ardenne, de huidige minister van Ontwikkelingssamenwerking. Die heeft haar vinger opgestoken voor Defensie. De overstap zou in één opzicht niet onlogisch zijn: defensie- en ontwikkelingstaken liggen steeds meer en vaker in elkaars verlengde. Van Ardenne wil de overstap óók maken om de eerste vrouwelijke minister van Defensie te zijn. Als het haar lukt, zal de pvda het cda de post van Buitenlandse Zaken niet gunnen.

Van Ardennes naam valt ook voor het ministerie van Landbouw. Zoals overigens ook die van Pieter van Geel, de huidige staatssecretaris van Milieu. Want ook met ervaren bewindspersonen die op de lijst voor de Tweede Kamer zijn gaan staan, moet rekening worden gehouden bij de verdeling. Zeker met onderwijsminister Maria van der Hoeven. Die eist een ministerspost op, omdat ze in opdracht van de partij haar nek uitstak voor het kamervoorzitterschap maar deze eervolle baan aan haar neus voorbij zag gaan.

Interessant is ook of Camiel Eurlings uit Europa wordt teruggehaald. Hij geldt in katholieke kring als mogelijk toekomstig kandidaat voor het partijleiderschap en daaraan kan beter in Nederland worden gewerkt dan in het verre Brussel. Te meer daar dit wel eens Balkenendes laatste keer kan zijn en het er bij de volgende verkiezingen al om gaat wie de nieuwe lijsttrekker wordt. Daar moet nu al op vooruit gedacht worden.

Ook de vraag wie de cda-fractievoorzittershamer gaat hanteren als Verhagen een ministerspost krijgt, speelt een rol bij de verdeling van de ministerszetels. Boven aan het lijstje staat Joop Wijn, sinds de zomer minister van Economische Zaken. De katholieke Wijn wil liever minister blijven, maar de andere kandidaat is de protestant Piet Hein Donner. Het zou een beetje veel zijn als én de partijleider én de partijvoorzitter én fractievoorzitter in de Tweede Kamer van protestantse huize zijn. Wijn staat daarom flink onder druk. Wordt hij het, dan is de vraag naar welk ministerie Donner gaat. Op Justitie zien ze hem graag terugkomen, maar de vraag is of dit kan na zijn aftreden, afgelopen najaar, vanwege de Schipholbrand. Daarom wordt Donners naam ook wel genoemd voor Binnenlandse Zaken.

Ook bij de pvda speelt bij de verdeling van ministersposten van alles: wat doet partijleider Bos, wie wordt er eventueel fractievoorzitter, is er een eerlijke verdeling tussen mannen en vrouwen, weet Bos de fractie te vriend te houden door niet alleen mensen van buiten te benoemen, om welke ministeries gaat het?

Het fractievoorzitterschap komt vrij als Bos besluit tóch vice-premier te worden, op het ministerie van Financiën, waar hij al eerder staatssecretaris was. Vóór de verkiezingen had Bos aangekondigd in de Kamer te blijven als de pvda niet de grootste partij zou worden. Maar in nog eens vier jaar kamerwerk lijkt Bos weinig zin te hebben. Bovendien kan iemand zich in de fractie gemakkelijker tot nieuwe eerste man of vrouw van de partij ontwikkelen als de huidige partijleider, die altijd alles onder controle wil houden, op afstand zit.

De naam die het meest wordt genoemd als fractievoorzitter is die van Frans Timmermans, buitenlandwoordvoerder. Bos zou hem zelf voor dat voorzitterschap hebben gevraagd toen hij nog dacht premier te worden. Maar Bos schijnt aan wel meer mensen dingen beloofd te hebben. Nu de nummer dertien op de lijst, Jacques Tichelaar, met Bos mee onderhandelt over het regeerakkoord valt ook diens naam.

De nummers twee en drie op de pvda-lijst liggen als fractievoorzitter niet voor de hand; Nebahat Albayrak en Aleid Wolfsen zijn niet ervaren en vooral ook niet breed genoeg. Voor het fractievoorzitterschap is het een vereiste ook van financiën, sociaal-economische onderwerpen en buitenlands beleid verstand te hebben. Albayrak wil staatssecretaris worden. Wolfsen kan zijn vinger voor het ministerschap van Justitie opsteken, zijn vakterrein. Als de pvda Defensie krijgt, is buitenlandwoordvoerder Bert Koenders in beeld. Met die mensen in het kabinet heeft Bos dan in ieder geval de fractie niet van zich vervreemd.

Want voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid is de Amsterdamse wethouder Ahmed Aboutaleb kandidaat en op Landbouw wordt zachtjes de naam van senator en hoogleraar Rudy Rabbinge gefluisterd, als de pvda dit ministerie krijgt. Twee mensen van buiten. Zoals ook de vrouwelijke ministerskandidaten allemaal van buiten komen.

Want dat is ook een eis: Bos heeft beloofd dat de helft vrouw zal zijn. Oud-burgemeester van Nijmegen, Guusje ter Horst, maakt geen geheim van haar ambities, op welk ministerie is nog de vraag. Op Volksgezondheid zingt de naam van professor Louise Gunning rond, voorzitter van de raad van bestuur van het Amsterdams Medisch Centrum. Ook Saskia Stuivelings naam valt te beluisteren, maar als Bos zelf naar Financiën gaat, is de kans dat de president van de Algemene Rekenkamer minister wordt kleiner. Hoewel ook Binnenlandse Zaken, waar ze eerder al staatssecretaris was, een optie is.

Rest de ChristenUnie. Daar doet zich het probleem voor dat de eigen achterban partijleider André Rouvoet in de Kamer wil zien. Het is geheel indachtig het dualisme, maar niet indachtig de aspiraties van Rouvoet zelf. Die ambieert het nieuw in te stellen ministerschap voor Jeugdzaken, een post waarop hij de belangen van het kind en het gezin kan behartigen.

Een andere kandidaat voor een ministerspost is Eimert van Middelkoop, senator van de ChristenUnie en tot 2002 gewaardeerd Tweede-Kamerlid. Mogelijk krijgt hij de portefeuille Vreemdelingenzaken. Het cda heeft daar geen zin in, omdat een generaal pardon voor ‘oude’ asielzoekers indruist tegen het mede uit naam van het cda gevoerde beleid van de afgelopen jaren. De pvda wil de post ook liever niet. De sociaal-democraten voorzien dat het generaal pardon een pijndossier wordt. Zaken die dus ook een rol spelen bij de verdeling van de ministersposten.

Eerst moet weliswaar het regeerakkoord nog rondkomen. Maar zo zoemt en draait het al rond op het Binnenhof. Als cda-spindoctor Jack de Vries zijn zin krijgt, zien wij op Aswoensdag op de trappen van Huis ten Bosch de oplossing van deze Super Sudoku.