De nieuwe Madonna maar dan beter

Superster met hersens

Twee jaar geleden was ze er nog niet, nu is ze overal. Lady Gaga is zo uitzinnig dat iedereen zichzelf kan zijn.

DE MEEST VOOR de hand liggende vergelijking is die met Madonna. Kylie Minogue werd het niet, Britney Spears had het niet kunnen worden, dus hier is ze alsnog. De nieuwe Madonna: Lady Gaga.
Het gaat op minstens één terrein niet op, en dat zit besloten in het optreden van Lady Gaga een jaar geleden in Mooi weer De Leeuw, het toenmalige tv-programma van Paul de Leeuw. Ze speelde haar wereldhit Pokerface live op de piano, en ze zong het geweldig.
In de vorige zin staan al veel verschillen met Madonna. (live, piano, geweldig).
In het praatprogramma van de Amerikaanse talkshowkoningin Ellen DeGeneres kreeg ze vorig jaar het compliment dat ze echt zingt. Ze antwoordde dat ze dat compliment opvallend vaak krijgt en merkwaardig vindt: ‘Is dat niet wat we geacht worden te doen?’
Bij Paul de Leeuw zat een superster, die live, voor een miljoenenpubliek, eerst even nog checkte of haar oordopjes het wel deden, nee dus, en dat liet oplossen voor ze begon. Twintig seconden soundcheck in een live-programma met ruim een miljoen kijkers: daar moeten een paar mensen enorm hebben zitten zweten. Niet Lady Gaga, die zat er met de grandeur van het wonderkind dat in vier minuten trefzeker laat zien wat ze beheerst (piano), kan (zingen), durft (improviseren), voor elkaar krijgt (concertsfeer in een tv-studio) en als het moet kan missen (visueel bombast).
Kortom, eindelijk hebben we er weer een. Een superster. Een echte. Alom aanwezig en precies ongrijpbaar genoeg, geschikt voor de pop-, roddel-, society-, mode- én nieuwsjournalistiek, uitmuntend geschikt voor twisten over dan weliswaar niet haar eigen muzikaliteit, maar dan minstens het muzikale belang van haar albums (ruim geteld twee).
Terwijl we ’m net hadden doodverklaard, de Superster. Iedere subcultuur had zijn eigen sterren, maar die reikten nauwelijks nog over de schutting van hun eigen scene. Zoveel stromingen, zoveel sterren. Stadionartiesten waren er nog wel, maar dat waren grotendeels dezelfde als tien, zelfs twintig jaar geleden: U2, Springsteen, Madonna. Van de andere grootheden uit de jaren tachtig was er één dood (Jackson), één uitgegroeid tot leider van zijn eigen sekte (Prince) en één gemarginaliseerd tot nostalgische braderieact (Simple Minds). Wie speelt er nu nog wereldwijd stadions vol? Slechts een relatieve nieuwkomer: Coldplay, het halfzachte neefje van U2. Maar Coldplay-zanger Chris Martin is geen superster, dat is de zanger van een wereldberoemde band. Als hij morgen met een zonnebril en een muts op door de Kalverstraat loopt, moet hij hooguit een paar handtekeningen uitdelen. Als Lady Gaga dat doet, staan er dranghekken, cameraploegen en klinkt er gegil. De Brit Awards waren dit jaar haar show, en van niemand anders. Haar optreden, een ode aan de een week eerder overleden ontwerper Alexander McQueen, was meer dan een tien minuten durende medley van drie hits, het was het gedroomde huwelijk tussen pop, mode en choreografie.

NIET VOOR NIETS noemde Stefani Joanne Angelina Germanotta (New York, 1986) zichzelf naar Radio Ga Ga, een van de meest bombastische, theatrale en bewust monumentale nummers in het toch al niet erg minimalistische oeuvre van Queen, de rockband die alles wat mannelijk kan zijn aan rock combineerde met een zanger aan wie werkelijk alles homoseksueel was, van zijn snor tot zijn microfoon.
Het is wat Warhol hier, disco daar, links wat new wave, rechts wat electro, tikkeltje Bowie, beetje Bolan, vleugje Mercury, wat Nina Hagen en Elton John. Het eindresultaat: een vrouw die dit jaar al is uitgeroepen tot zowel de best geklede als de slechtst geklede artiest. Ze weet precies waar ze naar verwijst en waar ze van plukt. In een zeer curieus (en negen miljoen keer bekeken) interviewtje bij de introductie van een nieuw model Nokia-telefoon staat ze tegenover Paris Hilton, die een microfoon vasthoudt. Hilton zegt: 'Lady Gaga! Je bent geweldig en je bent een icoon.’ Vervolgens heeft ze ook een vraag: 'Wat inspireert je?’ Gaga zegt: 'De kunstscene in de Lower East Side in New York City, de jaren zeventig, David Bowie, Studio 54, de mediacultuur, en mijn obsessie met roem. En hoe wonderlijk: ik zeg “obsessie met roem” en ik sta hier met Mrs. Roem.’
Diezelfde Paris Hilton dook op in het filmpje waarmee Lady Gaga werd geïntroduceerd toen ze te gast was bij Oprah Winfrey. In een kleine minuut kwam haar leven langs. Mooi was de aaneenschakeling van twee beelden: Lady Gaga samen op de foto met Hilton, met wie ze op school in de klas heeft gezeten. Paris Hilton, misschien wel de meest beschimpte vrouw ter wereld, als symbool van de roem als lege huls, beroemd vanwege beroemd. En een seconde later zagen we Lady Gaga als zo te zien wat schuchtere tiener achter een piano bij een talentenjacht, gevolgd door een opname van een jaar later, waar ze nu opeens met zichtbare flair speelde in een nachtclub, een met de beste naam die een nachtclub maar kan hebben: The Bitter End.
Zwoegen in The Bitter End en samen op feestjes met nietsnut Paris Hilton.
Zo ook haar tattoos: aan de ene kant een van het meest uitgekauwde aller symbolen, het vredesteken, maar op haar linkerarm ook een lange tekst, in het Duits, uit Brieven aan een jonge dichter van Rilke, die ze bij verscheidene gelegenheden haar 'favoriete filosoof’ heeft genoemd. Het is de passage waarin Rilke benadrukt dat het schrijven werkelijk, ja letterlijk van levensbelang dient te zijn.

OPRAH VROEG HAAR wat uiteindelijk haar boodschap is.
Uit haar teksten blijkt die niet. Neem Telephone, haar duet met Beyonce, het nummer dat ze oorspronkelijk heeft geschreven voor Britney Spears (een mededeling die wereldwijd nieuws bleek). De tekst in een notendop: hallo schat, leuk dat je belt, maar ik ben nu in een club en ik heb geen bereik, dus ja, je kunt wel blijven bellen, maar dat heeft geen zin, ook niet omdat ik het hier geweldig naar mijn zin heb en nog lang niet wegga, en nee, dat gaat ook niet sneller als je vaker belt, niet dat ik je niet meer leuk vind, maar zoals gezegd: het is hier feest, dus dag!
Cruciale zin: 'I left my head and my heart on the dancefloor.’
Lady Gaga’s variant op 'Wherever I lay my hat, that’s my home’: waar ik het leuk heb, daar ben ik van niemand. Het is de ik-doe-lekker-wat-ik-zelf-wil-vrijheidsdrang die de Spice Girls ook uitstraalden, maar dat is op zichzelf een veel minder geleefde en cultureel gegronde dan die van Madonna, die zich verzette tegen de dogma’s van de katholieke kerk zonder er definitief mee af te rekenen.
Of neem zo'n nummer als Dirty Beautiful Rich. Wat is het, een ironische ode aan het decadente leven, een milde parodie erop, een tongue in cheek-verzet tegen de blingbling-cultuur? 'Our hair is perfect/ While we’re all getting shit wrecked.’
Of houdt Lady Gaga slim alle ballen omhoog, zowel die van de schijn van engagement als die van de Facebook-taal? Want het mag alom geprezen worden dat ze haar teksten zelf schrijft, je zou er bij teruglezing in alle eerlijkheid meestal ook niet aan moeten denken dat ze daar iemand anders voor heeft betaald. Het grootste compliment is de constatering dat het inderdaad rijmt, light op fight, en honey op money. Droog op papier slaan ze als zaad op de rotsen, die teksten, maar het zijn - juist daarom - de perfecte popteksten, namelijk functioneel. Ze passen en ze kloppen, ze zijn slechts een onderdeel van een totaalpakket, dat voor een minstens zo belangrijk deel bestaat uit de muziek en de clips, waarvan sommige ruim een miljard keer zijn bekeken.
Haar laatste, bij Telephone, werd geregisseerd door de Zweed Jonas Akerlund, gespecialiseerd in clips (onder meer Pussy van Rammstein en Smack My Bitch Up van The Prodigy) met een korte versie voor overdag en een lange voor ’s nachts. Als Lady Gaga al kleren draagt in de clip zijn ze van Victor & Rolf: die mochten bedenken hoe Lady Gaga er volgens hen in een gevangenis zou uitzien. Dat werd een luipaardprint.

BIJ EEN SUPERSTER als zij is hoort meer dan uitgesproken seksualiteit, er hoort een omstreden seksuele identiteit bij. Ze is biseksueel, heeft ze verklaard, al blijkt uit interviews dat die biseksualiteit niet verder reikt dan de slaapkamer.
En ze weet ook hier hoe het werkt: af en toe moet er een verwante rel zijn. In de nazomer van vorig jaar was die rel zelfs haar geslacht: er doken beelden op, gefilmd tijdens haar optreden op het Glastonbury-festival in Groot-Brittannië. Lady Gaga springt van een motor af en trekt haar korte, rode rokje omlaag. Maar wat was dat daar, onder dat rokje, te zien in die seconde voor ze het omlaag trok? En daar waren ze, de gossipkoppen: 'Is Lady Gaga a hermaphrodite?’ (ja, volgens 48 procent van de stemmers op Hollywood Gossip).
Typisch Lady Gaga, reageerde collega-zangeres Katy Perry via Twitter (nieuwsfeit). Waarop Lady Gaga haar eveneens via Twitter bedankte (nieuwsfeit).
bbc-presentator Jonathan Ross vroeg haar er zelf naar in een interview, waar ze licht geïrriteerd leek en zich er met enkele woordgrappen vanaf maakte. Ze herhaalde nogmaals waar haar wereldhit Pokerface over gaat: het verhullen van je ware seksualiteit. 'Toen ik met mijn voormalige vriendje vree, dacht ik wel eens aan vrouwen.’
Ross kon alleen nog uitbrengen: 'Oh, good Lord.’
In veel interviews neemt ze de licht hysterische toon over die past bij gesprekken met publiek, maar bij Oprah was ze rustig van toon. Vertel eens, vroeg Oprah, wat het verhaal is achter deze uitdossingen - en foto’s met Gaga’s meest extravagante kledingstukken kwamen langs. Ook haar groene jurk, helemaal gemaakt van Kermit de Kikker-poppen. Het was haar statement over bont, vertelde ze: een bontjas ziet eruit als 'a bunch of dead Muppets’.
Provoceren gaat niet alleen om aandacht, betoogt ze, maar ook om mensen raken.
Waarmee dan?

HET ANTWOORD DAAROP is drieledig. In de eerste plaats praat ze vaak over zelfontwikkeling. Zelf is ze universitair geschoold, speelt ze piano vanaf haar vierde, heeft ze zanglessen gevolgd, opgetreden sinds haar kindertijd, haar vaders platenkast uitgeplozen, en zich ook klassiekers van Pink Floyd en Led Zeppelin eigen gemaakt. Ze bekwaamde zich zo in het schrijven van nummers dat ze aanvankelijk daarvoor (en niet als zangeres) een contract kreeg bij een major platenmaatschappij, onder meer om mee te schrijven aan het comebackalbum van New Kids on the Block.
Net als Madonna en Kylie Minogue is ze de koningin van de homogemeenschap. Toen ze vorig jaar optrad met Elton John zei ze: 'Bless God and bless the gays.’ De boodschap die ze het meest uitdraagt, is dan ook die van (seksueel) zelfbewustzijn. Inmiddels is ze het levend kunstwerk, het spektakelmens waarvan miljoenen mensen zich inmiddels niet meer kunnen voorstellen dat ze twee jaar geleden nog niet eens een single uit had. Wat ze uiteindelijk wil, vertelde ze vorig jaar in The Ellen DeGeneres Show, is een vrijhaven creëren tijdens haar concerten. Waar iedereen zichzelf kan zijn, vooral de mensen die door anderen raar worden gevonden. Bij DeGeneres richtte ze zich rechtstreeks tot jongeren: 'Misschien voel je je niet geaccepteerd door de groep, wil je zoals de anderen zijn, maar eigenlijk ook niet, want diep van binnen wil je Boy George zijn.’ Om er lachend aan toe te voegen: 'Ik wilde dat in ieder geval wel.’ Haar fans noemt ze 'little monsters’, om maar te benadrukken dat het oké is om raar te zijn. Ze nam zelfs een tattoo met die twee woorden.
Maar het meest opvallend is haar derde boodschap. Bij Oprah scoorde ze een open doekje met de antwoorden waar talkshowpubliek graag voor klapt (Niet opgeven! Geloof in jezelf! Hou van jezelf!), maar ze voegde eraan toe dat het minstens zo belangrijk is om een goede band met je ouders te onderhouden. Ze is de vertegenwoordiger van de generatie die geen kloof met de vorige meer nodig heeft om haar eigen identiteit te vormen. 'Pappa don’t preach’, zong Madonna en kondigde aan haar kindje te houden, wat haar vader daar ook van vond. Lady Gaga bij Oprah: 'Hou een goede relatie met je ouders, dat heb ik ook.’ Ze stak er zelfs even haar wijsvinger bij op.


Lady Gaga speelt op 15 mei in de Gelredome in Arnhem