Surrogaat

De Partij van de Arbeid moet kiezen: welke koers wordt gevolgd. Progressief of meer conservatief? En niet vergeten dat kiezers liever het origineel hebben.

Medium groene den haag surrogaat 1

‘De tragiek van de PvdA is dat zij op geen enkel onderwerp de agenda bepaalt. PvdA-items zijn surrogaat: een beetje eurosceptisch, een beetje neoliberaal, een beetje nivellerend, tolerant maar beducht voor al te veel allochtone steun… Dus prefereren veel kiezers het origineel boven het surroga

Ik heb dit citaat bewust in de tegenwoordige tijd gezet. Omdat het nog steeds de kern aangeeft van het probleem waar de PvdA tegenaan hikt: wat wil die partij nu eigenlijk? Ook al zou je anno 2012 van de PvdA moeten zeggen: een beetje voor Europa, een beetje tegen marktwerking, enzovoort.

Het citaat is van zes jaar geleden en van het inmiddels overleden oud-Kamerlid Thijs Wöltgens. Hij schreef het in zijn voorwoord van het decembernummer van Socialisme & Democratie, het maandblad van het wetenschappelijk bureau van de partij, dat toen gewijd was aan de verkiezingsnederlaag van de PvdA. Met Wouter Bos als lijsttrekker zakte de partij destijds terug van 42 naar 33 Kamerzetels.

Het surrogaat waar Wöltgens het over heeft, zijn de PVV van Geert Wilders en de SP van destijds nog Jan Marijnissen, nu van Emile Roemer. Die twee partijen deden het in 2006 goed. 'De verliezers van de modernisering hebben de verkiezingen gewonnen’, schreef Wöltgens. Met verliezers van de modernisering bedoelde hij dat deze twee partijen inspelen op de behoefte aan zekerheid bij mensen door de angst voor vreemdelingen (PVV) en voor tal van vernieuwingen (PVV en SP) te voeden en te beloven veel bij het oude te laten.

Die ‘verliezers’ liggen nog steeds goed bij de kiezer: de PVV heeft als gedoogpartij inmiddels invloed op het kabinetsbeleid en de SP is sinds enige weken virtueel de grootste partij. Overigens keren niet alleen de verliezers van de modernisering zich af van de PvdA, de winnaars doen dat ook.

In de afgelopen zes jaar is het de PvdA niet gelukt een bevredigend antwoord te geven op de vraag hoe die verliezers en winnaars binnen één partij zijn te verbinden. De vraag is eigenlijk óf ze zich nog laten verbinden. Terwijl dat inmiddels vanuit PvdA-standpunt nog urgenter is geworden. Toen Wöltgens zijn voorwoord schreef, lagen de bankencrisis en de huidige economische crisis als gevolg van de problemen met de euro nog in het verschiet. De onzekerheid bij veel mensen waar Wöltgens het al over had, is nu nog groter.

Niet alleen is er bij de PvdA geen bevredigend antwoord gevonden dat de kiezers aanspreekt, ook de eigen partijleden en eigen politici hebben het bevredigende antwoord niet. Daarom zijn ze het zo met elkaar oneens. Het blijft een zoeken naar de koers. En wie onzeker is, is lichtgeraakt.

Dat bleek wel vorige week toen in de PvdA rumoer ontstond over het dubbelinterview dat PvdA-leider Job Cohen en PvdA-partijvoorzitter Hans Spekman hadden gegeven aan Trouw. De krantenkop boven het interview maakte melding van aanschurken tegen de SP en direct waren de poppetjes aan het dansen. Dat er in het interview zelf helemaal niet wordt gesproken over aanschurken, laat slechts zien hoe gevoelig dat ligt bij een deel van de partij.

Het was het PvdA-Kamerlid Frans Timmermans die met een e-mail de zaak op scherp zette. Hij noemde het in die uitgelekte e-mail tactisch en strategisch onverstandig om de PvdA te positioneren als SP-light. Dat was geheel indachtig de uitspraak van Wöltgens dat de kiezers dan wel voor het origineel zullen kiezen.

Timmermans heeft ook inhoudelijke bezwaren tegen te dicht aanleunen tegen de SP, bezwaren die niet nieuw zijn. In datzelfde nummer van S & D van zes jaar geleden noemde hij de SP al een conservatieve partij. In zijn mail van vorige week verwijt hij de SP kiezers schijnzekerheden te bieden door te praten over een verleden dat nooit heeft bestaan en ze een toekomst voor te spiegelen die zich nooit zal voordoen.

Zes jaar geleden pleitte Timmermans daarom voor een links-progressief verhaal ‘van PvdA, GroenLinks en uiteindelijk ook D66’. Vorige week schreef hij opnieuw dat het socialisme van de SP voor de PvdA een doodlopende weg is. Voor Timmermans moet de recente toenadering tot die partij in de vorm van gezamenlijke manifestaties, of dat nou aanschurken mag worden genoemd of niet, een gruwel zijn. En daarin is hij niet de enige.

Als gevolg van Timmermans’ e-mail laaide de discussie over de richtingenstrijd binnen de PvdA-fractie op, met daaraan gekoppeld de discussie over het functioneren van de partijleider. Hoewel Cohen vorige week nog dapper beweerde dat de partij onder zijn leiding door zou gaan, is hij nu toch teruggetreden.

De keuze van zijn opvolger zal hoe dan ook laten zien welke richting de meerderheid van de PvdA-leden wil dat de partij op gaat. De keuze voor iemand als Martijn van Dam, die net als Timmermans pleit voor een progressieve agenda, zou wezenlijk een andere zijn dan die voor Mariëtte Hamer, die daar veel huiveriger voor is. Of zij zich kandidaat zullen stellen, is overigens op moment van schrijven nog niet bekend.

Wat het ingewikkeld maakt voor de PvdA is dat een keuze voor een progressieve koers het bemoeilijkt om domweg nee te zeggen tegen eventuele hervormingen van dit kabinet nu dat voor miljarden extra moet bezuinigen. Nee zeggen tegen iets waar je eigenlijk voor bent, puur uit oppositieoverwegingen, past niet bij het hervormingsgezinde karakter dat de PvdA dan wil uitdragen. Bovendien zijn er voor de winnaars van de modernisering partijen die dat hervormingsgezinde sterker in zich hebben.

Wordt voor een meer conservatieve koers gekozen, dan is dat al gauw toch weer aanschurken tegen de SP. En ja, zoals Wöltgens zes jaar geleden al schreef: veel kiezers prefereren het origineel boven het surrogaat. Ook met een nieuwe partijleider is dat probleem niet opgelost.