Buitenland

Take back control

In oktober 2016 bestond president Trump nog niet. Er werd dan ook even met de ogen geknipperd toen Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad, het woord nam over het nieuwe fenomeen Brexit. De Pool had een duidelijke boodschap voor de Britten: er staat voor jullie geen ‘cake’ op tafel, maar ‘alleen zout en azijn’. Er zouden meer uitspraken volgen. Eerder dit jaar twitterde Tusk over ‘that special place in hell’ voor brexiteers zonder plan.

Mark Rutte heeft Tusk wel eens in bescherming genomen. De toon van Tusks uitspraken is weliswaar de zijne niet, maar Rutte begrijpt hem wel. Daar gaf hij een speciale verklaring voor: ‘Tusk is iemand die gestreden heeft tegen de Poolse communistische dictatuur.’ De woorden van onze premier beschrijven een verschil, een verschil dat verder gaat dan het verschil tussen de misantroop en het zonnetje in huis.

De historicus Tusk was een groot deel van zijn leven arm en overgeleverd, als dissident en verver van fabrieksschoorstenen in de havenstad Gdansk. Na het einde van de Koude Oorlog ontpopte hij zich als een van de vastberaden leiders die de Polen weer controle gaf over hun eigen geschiedenis – een tragische geschiedenis vol opdeling en geweld, maar niettemin: ‘Take back control.’ De brexiteers beloven het. Tusk deed het.

Tusk weet uit eigen ervaring hoe ‘take back control’ werkt: keihard machtsspel en, vooral, vasthoudendheid. Zo weet hij ook dat ‘take back control’ roepen zonder er een plan voor te hebben uiteindelijk zal verkeren in zijn tegendeel, en zo tot wind in de zeilen van hen die almaar simpelere oplossingen aanprijzen. Terwijl juist de belangrijkste problemen van samenleven de meest complexe zijn.

Tusk wil niet terug naar de wereld van schijnbaar simpele oplossingen

Het zijn juist die complexe problemen die bespreekbaar gemaakt kunnen en moeten worden in een democratie en rechtsstaat, in plaats van te worden verstopt achter rigide ideologie. Dit is uiteindelijk wat er op het spel staat in de strijd om de Europese betekenis van Brexit. Tusk wil niet terug naar de wereld van schijnbaar simpele oplossingen uit de eerste helft van zijn leven.

In het West-Europa van de technocratische fixaties lijkt men nog maar matig doordrongen van het belang van deze strijd, en hoe hard die nog zal worden. Tegelijkertijd wordt diezelfde strijd al lang gevoerd in Oost-Europa. Daar waar ‘take back control’ altijd de enige echte reden is geweest om lid te worden van de EU, en nu vaak vertaald wordt in simpele grenzen tussen mensen en landen. Daar waar men wél een plan heeft en vasthoudend is bovendien.

Vorige week was de nationale feestdag ter herdenking van de Hongaarse onafhankelijkheidsoorlog uit 1848. Speciale gast was de Poolse premier Mateusz Morawiecki. Viktor Orbán sprak zijn landgenoten toe: ‘Wanneer we vieren, vergeten we niet dat al onze vrijheidsstrijden – één voor één – eindigden in bezetting.’ Daarna wees hij op de tekenen van de tijd: ‘Niet alles is goed in het rijk van de EU… eerst rebelleerden de Britten en er staat nog meer op stapel dit jaar.’ Hij zei ook waarom: ‘Misschien kan de geschiedenis en de toekomst van Hongarije Brussel en het geglobaliseerde kapitaal niks schelen – maar het heeft betekenis voor ons.’

Die ‘betekenis voor ons’ stelde Orbán centraal. Het duidelijk en tastbaar maken van die betekenis is wat, ‘samen met een gezamenlijke taal, cultuur en verleden’, een natie maakt. Zo verwoordde Orbán de individuele en collectieve drang tot behoud die onze tijd tekent, via de Brexit-stem, via de gele-hesjesbeweging van de autobezitters aan de rafelranden van stad en land, maar ook via de intelligentsia die treurt om het verlies van de streektaal van hun ideeën.

Zolang de West-Europese partners van Tusk geen geloofwaardig alternatief weten te ontwikkelen om binnen de bestaande structuren van de Europese samenwerking aan de roep om dit behoud gehoor te geven, zal de Europese samenwerking verder afbrokkelen. Die dreiging is reëel. Want zij die dit afbrokkelen niks kan schelen, hebben hun verhaal op orde. Bovendien winnen zij door de Brexit-chaos aan echte macht. Immers: in haar antwoord op het Britse verzoek om Brexit-uitstel deze week is de EU afhankelijk van hun medewerking. Als ze willen, kunnen Hongarije en Polen bepalen wat er gebeurt. De misantropie van Tusk heeft een reden.