Televisie: ‘De Amazone’

Tandenpoetsen aan de rivier

De Amazone, Waorani-vrouwendemonstratie in Ecuador © BNNVARA

In 1937 boorde Shell als eerste olie in het oerwoud van Ecuador. Het affakkelen bood een angstaanjagende aanblik voor de bewoners die hun habitat vernietigd zagen. Het stadje dat ontstond heet Shell. Een oude dame woont nog in het houten huisje, waar ze als baby in 1944 belandde omdat papa er werk vond. Spaanstalige import. Pad van de zwijnen noemden ‘inheemsen’ de plek. ‘Liepen er varkens door de straten?’ vraagt Sandra Korstjens, Latijns-Amerika-journalist en presentator van een zesdelige reeks over het Amazonegebied. Nee dombo, denkt de kijker, en zegt de dame (maar dan beleefder): die verdwenen met de mensen.

Dan verschijnt mevrouws broer, die reciteert uit eigen dichtwerk: ‘Shell, oliemoeder van de jungle, bron van rijkdom voor het land.’ Daarmee heeft Korstjens wel degelijk een rake scène: ze is aan het begin van deze aflevering op een landingsstripje in het oerwoud ontvangen door een groepje Waorani, in feesttooi en met beschildering, de mannen met speer. De jonge leidster, Nemonte Nequino, spreekt vloeiend Spaans, in tegenstelling tot de ouderen, en zij blijkt ook de intellectuele motor achter de verzetsbeweging tegen het voornemen van de overheid om legio nieuwe boringen in de bossen te beginnen. Er loopt een grote, door de staat eindeloos getraineerde rechtszaak, want die zegt de toestemming van alle achttien stamhoofden binnen te hebben. Nemonte en de haren zijn juist uit protest tegen vernietiging, uitbuiting en vervreemding (haar vader heeft gedwongen voor Texaco, opvolger van Shell gewerkt) ‘terug naar de natuur’ gegaan en zien ook hun nieuwe woonplaatsen bedreigd. De dichter uit Shell is haar tegenpool, waarmee het kernprobleem van Korstjens project is neergezet: het woud en al wie en wat daar leeft wordt bedreigd, maar ontelbaren danken hun bestaan juist aan de exploitatie ervan.

Dat is geen nieuw dilemma, maar de kracht van deze tweede aflevering (de enige die ik kon zien) ligt in de illustratie ervan. Waarbij de sympathie onvermijdelijk uitgaat naar wie de dupe is van Columbus tot Shell en Texaco. Verdween Shell in 1950 omdat winning onrendabel was, uit angst voor de Waorani-speren of allebei? Totdat de Waorani gekerstend werden, waren die speren niet alleen bestemd voor jacht, maar ook voor stamoorlog en indringersverdrijving. De eerste vijf Amerikaanse zendelingen gingen eraan. ‘Toen waren we nog niet beschaafd’, zegt de zoon van een dader, die nu werkt in een zendingsvliegtuigfabriekje. Hij beschrijft hoe en waar het gebeurde: bij het tandenpoetsen aan de rivier. Dat de zus van de vermoorde leider een paar jaar later bij de Waorani wel bereikte wat broer niet was gelukt is verbluffend. Er is een indrukwekkend portret van Energildo Criollo van de Cofan-stam die, net als Nemonte, strijdt tegen Texaco, dat een milieuramp veroorzaakte waar ook zijn eigen kinderen aan stierven. De stammen winnen het proces! Maar zullen ze lang en gelukkig leven? De prachtige gezichtsbeschildering van Nemonte en de haren werd bij oorlog gebruikt. Ze zullen hem nodig blijven houden.


Sandra Korstjens (presentatie), Michiel Cotterink (regie), De Amazone, BNNVARA, 6 delen vanaf zondag 23 februari, NPO2, 20.35 uur. Afleveringen over Brazilië (2), Ecuador, Suriname, Colombia, Peru