Shakespeare En de Engelsen

Tandenprikkers en tulbanden

Het is dit jaar weer Shakespeare voor en Shakespeare na in Engeland,‘isle full of noises’.

Medium shake

Het is een tropische middag in Londen en ook in de foyer van de Shakespeare Globe heerst olympische koorts. ‘Tegen de achtergrond van al die medailles is het patriottische Henry V wel een passend stuk’, zegt Christine, een Londense dame van in de vijftig. ‘Shakespeare raakt nooit uit de mode.’ Dit drama over de charismatische koning die de Fransen begin vijftiende eeuw een spoedcursus moderne oorlogsvoering gaf bij Agincourt is een favoriete Shakespeare. Een beetje parlementsdebat over Brussel is niet compleet zonder citaat uit de oorlogsrede van Hendrik. Het was tevens het eerste stuk dat, vijftien jaar geleden, in de nieuwe Globe werd gespeeld, maar dat had meer te maken met de openingswoorden ‘O for a muse of fire’. Immers, de oorspronkelijke Globe was in 1615 afgebrand nadat een kanonschot tijdens een Henry VIII het rieten dak in de fik had gezet.

De uitvoering maakt deel uit van het World Shakespeare Festival, dat afgelopen voorjaar begon met de uitvoering van Shakespeare’s 37 stukken door 37 verschillende gezelschappen in 37 verschillende talen, compleet met een Chinese Richard III, een Afghaanse Comedy of Errors en een Zuid-Soedanese Cymbeline. Vrijwel dagelijks passeert Shakespeare de revue in de kunstkaternen. En niet alleen daar. Zo vrolijkte The Daily Telegraph een hoofdredactioneel artikel over de witte kliffen bij Dover onlangs op met King Lears constatering dat de kliffen lijken op een gebogen hoofd dat ‘frightfully [looks] on the confined deep’.

In zijn boek Johnson’s Life of London: The People Who Made the City That Made the World wijdt de Londense burgemeester Boris Johnson een hoofdstuk aan de Bard als grondlegger van het moderne theater. In de tweede helft van de zestiende eeuw waren er echte theaters ontstaan nadat de binnenplaatsen van de kroegen te klein waren geworden voor toneeluitvoeringen. De jonge Shakespeare was een van de toneelschrijvers die hun stukken probeerden te slijten aan de theatereigenaren. Deze rivaliteit haalde het beste in de toneelschrijvers naar boven en Shakespeare bleek de grootste te zijn. Als geen ander kon hij de gebeurtenissen uit zijn tijd dramatiseren, maar hij zorgde er bovendien voor dat zijn stukken lang houdbaar bleven.

Dat bleek bijvoorbeeld tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen. Het motto ‘Don’t be afeared, this isle is full of noises’ was een passage uit The Tempest waarin Caliban de lof zingt op zijn wonderbaarlijke eiland. The Tempest van Shakespeare wordt vaak gezien als een toneelstuk over het kolonialisme, dat goed op gang kwam tegen het einde van Shakespeare’s leven, waarin de inboorling Caliban zich verzet tegen de indringer Prospero. Regisseur Danny Boyle gaf er een nieuwe, positieve wending aan. Caliban verwelkomde de nieuwkomers, in de vorm van de Olympische familie met haar aanhangers, en nodigde ze uit om te genieten van een twee weken durende mid­zomernachtsdroom op zijn prachtige eiland.

The Tempest krijgt ook aandacht bij de tentoonstelling Shakespeare: Staging the World in de leeszaal van de oude bibliotheek van Londen. In de tentoonstellingsruimte ligt de ‘Robben­eiland-bijbel’, een exemplaar van de verzamelde werken van Shakespeare die door politiek gevangene Sonny Venkatrathnam de beruchte gevangenis binnen was gesmokkeld. De cipiers ontdekten het maar de gevangene kon het boek houden toen hij hen ervan had overtuigd dat het een moderne versie van de bijbel was. Hij vroeg medegevangenen hun favoriete passage aan te strepen en bij Julius Ceasars woorden ‘Cowards die many times before their deaths/ The valiant never taste of death but once’ staat de naam N. Mandela.

De bezoeker heeft dan al 190 verschillende voorwerpen gezien die iets met Shakespeare te maken hebben, van tandenprikkers die op de plek van de oude Globe waren opgegraven, de spade waarmee Shakespeare tuinierde bij zijn grote landhuis in Stratford-upon-Avon tot de helm die Henry V droeg tijdens steek­spelen. Opvallend is ook een portret van de tulband dragende Moor Abd-el Ouahed ben Massaoud, de ambassadeur van Marokko, indertijd Babarije geheten, die Shakespeare waarschijnlijk inspireerde voor Othello. Othello komt aan de orde in een zaal die geheel gewijd is aan Venetië, de stadstaat van Shakespeare’s joodse koopman Shylock. Het thema hier is immigratie in een welvarend handelscentrum, iets wat Londenaren bekend zal voorkomen. Deze associatie geeft wederom aan hoe tijdloos Shakespeare’s thematiek is. Engelse plattelandsbewoners en vossenjagers herkennen misschien de proustiaanse melancholie van de wijsgerige nietsnut Jacques uit As You Like It. Koningsgezinden, op hun beurt, tonen mogelijk bovenmatige interesse in Richard II, waarin Shakespeare op indirecte wijze schrijft over het grote taboe uit zijn tijd: de troonopvolging van de Virgin Queen. Vier eeuwen later houdt de opvolging van haar naam- en ambtsgenoot de gemoederen bezig.

Een toneelstuk dat niet ter sprake komt is Timon of Athens, een minder bekend werk over een Atheense edelman die feestjes organiseert voor zijn vrienden en voldoening vindt in het geven van dure geschenken. Wanneer deze Great Gatsby van de Griekse oudheid zijn fortuin erdoor heen heeft gejaagd en schuldeisers op de stoep staan, zijn z’n vrienden onvindbaar. Voor een uitvoering in het National Theatre laat regisseur Nicholas Hytner het verhaal zich afspelen tegen de achtergrond van de kredietcrisis. Het houdt niet alleen het kapitalistische Londen een spiegel voor, maar ook haar inwoners, zoals bleek bij een stel dat tijdens de pauze op het balkon stond. Nadat de man klaar was met het bekijken van zijn sms’jes, gaf zijn vrouw hem een glas wijn, begeleid met de woorden: ‘Well, do you still trust your friends?’


Voor andere stukken in de Shakespeare-special, kijk hier


Beeld: Londen, 27 juli. Acteur Kenneth Brnagh draagt de lofrede van Caliban voor tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen.

Courtesy Dylan Martinez / Reuters