Het Huwelijk

Tango in de leegte

Diamanten die schitteren in de zon, een oranje sjaal doorweekt met urine op de vloer van een openbaar toilet aan de Nieuwe zijds Voorburgwal, kartonnen hoedjes van Heineken, gele kronen van Zeeman, de vlag van Amsterdam boven de Kentucky Fried Chick en, bruine papieren zakken van McDonald’s, een foto van kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima.

13.40 uur. Het is voorbij. Op de Dam staat het grote scherm op zwart. De deuren van het balkon zijn dicht. Terwijl de winkeliers in Amsterdam weer aan de slag gaan en miljoenen mensen over de hele wereld wegzappen, stapt het bruidspaar in een auto en vertrekt naar een receptie. Met de prins en prinses verdwijnen de objecten van de media-event. Media-events hebben één ding gemeen: of je thuis voor de televisie zit of op de Dam staat tussen duizenden mensen, het zien van de ceremonie is waar alles om draait. Net als in pornografie is dat de kern van het sprookje: wat je ziet, begeer je. Door te kijken ontsnappen vijftig miljoen mensen uit de sleur van het alledaagse. Ze kijken opdat ze kunnen worden vermaakt. Vermaak is de opium van het volk geworden.

In landen zonder koningshuis vervullen filmsterren de rol van prinsen en prinsessen. Maar in Europa gedraagt de royalty zich juist als acteurs en actrices. Schijn en ceremonie zijn in hun dagelijkse leven belangrijker dan inhoud. De Volkskrant schrijft met verwijzing naar het Zweedse model van een ceremonieel koningshuis dat de republiek in Nederland niet meer nodig zou zijn wanneer men hier hetzelfde model zou toepassen. Geen geneuzel meer over ministeriële verantwoordelijkheid, maar een systeem dat de koning de «vrijheid biedt voor een ontspannen, dichter bij het volk staande monarchie».

Dit systeem lijkt Nederland anno 2002 werkelijk op maat gesneden. Pim Fortuyn, emotie-tv, uitwassen van het neoliberalisme (zie de malaise in het onderwijs en de zorg), de lethargie van de rijkdom, de onverschilligheid jegens de antiglobalisten en de problematiek in de Derde Wereld — leegte en vrijblijvendheid kenmerken de Nederlandse werkelijkheid steeds meer. Verbijsterend is bijvoorbeeld hoe iedereen onderdanig luistert wanneer premier Kok «radiostilte» eist, of waarschuwt dat het huwelijk «een beetje leuk» moet zijn. Met dit laatste bedoelt hij niets anders dan: laat u vermaken! Stroom met zijn duizenden naar de Arena — waar de koningin ziet hoe haar oudste zoon en zijn bruid arriveren in een oldtimer, zoals popsterren of Amerikaanse astronauten in de jaren zestig. Events als deze in de Arena bedwelmen; ze vermaken het volk met onweerstaanbaar emotionele taferelen. Intussen smelten echte, politieke vraagstukken weg als sneeuw voor de zon.

11.45 uur. Kalverstraat. Een kartonnen Máxima met winkeltassen. Alex-en-Máxima-poppetjes. Was 9,99, nu 5,-. Een Hell’s Angel. Een hossende samoeraikrijger. Een roze bril in de vorm van hartjes. Een spandoek: «Love Rules». Mozart. Gezang 44, vers 1 en 2. Een sleep van vijf meter.

Op het Koningsplein arriveert presentatrice Bridget Maasland van de jongerenomroep BNN. Oogverblindend wit haar en zwarte kleding. Op het podium vertelt een man over kogels met holle punten. Je spitst je oren. Het gaat over de drijfjachttechniek die Willem-Alexander in Hongarije gebruikt. Dan is Fabiola aan de beurt, een clown gekleed in folie die een kinderwagen duwt. «Dit is geen sprookje», schreeuwt hij, «de waarheid moet boven water komen!»

Gelijmde mohawks. Onheilspellende capuchons. Een jong leur. Witte illegalen, witte hoofddoekjes, witte mensen. Het Witte Plein. Bridget is verdwenen.

In een van hun onderzoeken naar media-events stellen Daniel Dayan en Elihu Katz dat zich tijdens de hoofdevent een wereld van nevenshows manifesteert. Dat is ook evident in Amsterdam. Omdat het volk niet fysiek kan deelnemen aan de ceremonie in de Nieuwe Kerk, vermaakt het zichzelf met Oranjesjaals, bier en slagwerkorkesten. Zo ontstaat, rationeel beschouwd, een duidelijke tweedeling tussen elite en gepeupel, zoals bij het klassieke rabelaisiaanse carnaval. Mikhail Bakhtin toont aan dat het carnavaleske subversief kan werken door het gebruik van humor, door slechte smaak, overdaad en vulgariteit. Gevolg: hiërarchische structuren verdwijnen. Maar uiteindelijk gaat het om een illusie. De droom dat iedereen zich op hetzelfde niveau bevindt, dat de elitaire conventies van het koningshuis zouden kunnen verdwijnen en dat gewone mensen ook in het echt met de prins bevriend kunnen zijn, of op hem verliefd kunnen raken — die droom garandeert het voortbestaan van het monarchistische sprookje.

Het sprookje — vermaak — fungeert vaak als bindend element in landen die weinig sociale samenhang kennen. In deze landen zijn media-events als grote sportevenementen of koninklijke huwelijken rituelen waaraan het volk zijn identiteit ontleent. In het ontzuilde Nederland brengt het koningshuis — vooral nu, in de vorm van het huwelijk — onvermijdelijk het Oranjegevoel teweeg. En geen beter woord dan «Oranjeklant» om de carnavaleske burgers van de consumptiemaatschappij te beschrijven.

Interessant is de wijze waarop de cultuurhistoricus Herman Pleij het element «troost» benadrukt als functie van het vorstenhuis. Het punt is echter niet zozeer dat koningin Beatrix troost brengt aan bijvoorbeeld de slachtoffers van een ramp, als wel dat mensen troost vinden in haar als vermakelijkheidsobject, als symbolisch lichaam dat kan worden geconsumeerd als een film of een videoclip. Aldus ontstaat de leegte: elektronische beelden vervangen de authentieke ervaring. Niet een geliefde, een kerk, een moeder of een vader biedt troost, maar de «nice and pretty events», de elektronische dromen die vermaken, die bedwelmen.

12.00 uur. In een witte wolk van kant en zijde verliest ze haar context. Weg junta, weg Videla, weg dertigduizend vermisten, weg kogelgaten in de achterkant van schedels, weg werkelijkheid. Ze betreedt het sprookje. Hiertegen zijn de tegenstanders op het Konings plein — ze schreeuwen «fascistendochter!» — niet opgewassen.

12.45 uur. Een tango in de leegte. Piazolla’s Adios Nonino. De tranen van de Argentijnse geven de event diepgang. Ze zijn authentiek. Ze refereren aan pijn en reflectie — op een moment dat het feest een hoogtepunt bereikt tussen de warenhuizen, de fastfoodketens, de pornoboeren en de diamanthandelaren die het Wilhelmus zingen. Over de hele wereld snikken miljoenen mensen. Dan is, na de tango, het moment voorbij. Naast haar zit hij, koud als een tinnen soldaat.