Menno Hurenkamp

Te haastig

Tijdens het Holland Festival speelde een stuk dat de Amerikaanse componist Steve Reich maakte met de videoartieste Beryl Korot. Three Tales heet het, en het bestaat uit muziek en koor begeleid door een video montage van interviews, historische documentaire en bewerkte beelden.

De drie delen — Hindenburg, Bikini en Dolly — laten zien hoe snel en genadeloos de techniek oprukte in de twintigste eeuw. Eerst zie je langzaam en herhaaldelijk de Hindenburg verongelukken. Dan zie je de Amerikanen de bevolking van het atol Bikini wegjagen vanwege een aanstaande atoomproef. In Dolly trekt een stoet wetenschappers voorbij. Ze reflecteren op de onzekerheid die in de definitie van de mens (en van God) sloop sinds iemand een schaap in een reageerbuis maakte. Immers, het kopiëren van een mens is nu niet ver weg meer. Zou het erg zijn als de mens een machine zou worden, vragen ze zich af.

Steve Reich werpt in Three Tales de vraag op of er wel een rem op de mens zit. Eerst maakten we hoogmoedige zeppelins, die neerstortten. Toen een bom waarmee we onszelf naar de verdoemenis konden helpen. En nu proberen we onszelf overbodig te maken. De academici (beroemde mannen als Stephen Gould en Richard Dawkins) weten dat ze tevergeefs zoeken naar een uitweg uit de voortdurende botsing tussen hun enorme nieuwsgierigheid en de onvermijdelijke melancholie als resultaat. Je ziet ze onder het uitspreken van hun subtiele en door montage beknotte redeneringen allemaal telkens de formule «Vooruitgang = onvermijdelijk o.a. brokken» denken.

Dan komt een rabbi aan het woord. Deze Adin Steinsalz zei als enige iets dat me meteen aan het denken zette: «De zonde van Adam was dat hij te haastig at.» Het was niet fout om de appel te eten, maar Adam pakte hem te snel. Wat zou dat betekenen? De analyse blijkt uit de joodse mystiek te stammen. Had Adam de gift van Eva ietsje later aan zijn mond gezet, dan was het sabbat geweest. Dan was het — vanwege de ingewikkelde redenering dat aan de boom van goed en kwaad volgens de Torah geen appel hing, maar een stuk fruit dat graan was, én vijg én druif — geen zonde geweest. Het suggereert dat je alles mag bedenken, maar het juiste moment voor gebruik moet afwachten.

Werkt dat? We zouden elke vernieuwing eerst eens weg moeten leggen, in plaats van halsoverkop in bedrijf nemen. Er jaren later nog eens naar kijken. Dan kun je even neuzen op de schappen van de uitgestelde vooruitgang. O ja, dat is het apparaat waarmee je naar de maan kunt. En dat daar, dat is het concept om op wereldschaal eerlijk mee te stemmen. En kijk, met dat ding maak je schapen of mensen. Dan zou je je kunnen afvragen: hebben we dit apparaat eigenlijk nog wel nodig? En waar zullen we het eens voor gebruiken? De Italiaanse arts die nu een mens zegt te klonen, zal zich natuurlijk niets aantrekken van deze vertraagde vooruitgang. Er is geen juist moment, zal hij zeggen, dit is medische progressie — hoe sneller, hoe beter. Hij en zijn collega’s zijn dan ook niet te stoppen.

Adam at niet te snel, hij heeft een te trage stofwisseling.