Te kijk ‘eindelijk gerechtigheid!’

Exposures, in De Melkweg te Amsterdam, duurt tot en met zondag 9 maart. De workshop ‘Sex on Screen’ is alleen toegankelijk voor vrouwen en wordt gehouden op zondag 9 maart van 13.00 tot 19.00 uur. Inschrijving bij De Melkweg, kosten f75,-.
Dat Engeland een seksprobleem heeft, weet ook Rosie Gunn. Zij heeft zich als fotografe gespecialiseerd in erotische afbeeldingen van mannen. Wat in Engeland niet mag, is nu, onder de titel ‘Exposures’, te zien in De Melkweg te Amsterdam. Een gesprek met de vrouw die onlangs nog aanbood een mannelijk pornomodel op de onderkant van een Amsterdamse brug te vertonen.

De eerste foto die opvalt bij het betreden van de fototentoontstelling Exposures in de Amsterdamse Melkweg is een kille, kale afbeelding op reuzenformaat van twee broederlijk tegen elkaar leunende pikken. De een is beduidend groter dan de ander. Anders gezegd: de ander is beduidend kleiner dan de een. Een indringende foto waarop elke porie van de afgebeelde fallussen zichtbaar is. De bezoeker weet meteen waar hij of zij aan toe is, bij deze tentoonstelling van drie Britse vrouwelijke fotografen. Grace Lau, Robin Shaw en Rosie Gunn geven hun kijk op het mannelijk lichaam. Van het trio produceert Gunn het meest uitgesproken werk.
In het gastenboek wordt de vraag gesteld welke penis uit de ‘tweelingfoto’ echt is en welke van plastic. Gunn wil het niet zeggen. Ze wil wel wat kwijt over het veronderstelde effect op de mannelijke kijker. 'Niet veel mannen houden van een dergelijke foto. Het geeft hun een ongemakkelijk gevoel. Ten eerste omdat hun geslachtsdeel niet vaak op een dergelijke manier wordt afgebeeld. Als het al gebeurt, is het altijd solo, niet twee bij elkaar. Ten tweede roept de foto het idee bij hen op dat hun pik wordt vergeleken, en mannen haten dat. De mannelijke obsessie en tegelijk de mannelijke angst: dat de ander een grotere heeft! Ik houd ervan om die mannelijke trots tot zijn juiste proporties terug te brengen.’
Krenking van de mannelijke trots is ook het thema in een serie 'vis-foto’s’. Het kruis van een nogal behaarde man wordt afgedekt met zeedieren: een mossel, een inktvis, een krab. De krab houdt haar scharen angstaanjagend dicht in de buurt van de slappe penis en wekt de indruk elk moment te zullen toehappen. 'Ik hoop dat mannen deze foto’s tussen hun benen voelen’, grinnikt Gunn. 'Ook hiermee wil ik de mythe rond het mannenlichaam en de mannelijke geslachtsdelen aantasten. Een andere reden voor het gebruik van juist deze dieren is dat mannen de geur van vrouwenlichamen ermee vergelijken. Nu is het hun beurt.’
Gunn is al jaren op ontdekkingstocht. Ze groeide op in het Engelse Essex in een baptistisch gezin met strenge leefregels. Van seksuele voorlichting was geen sprake. Ze verliet voortijdig de middelbare school, volgde een administratieve opleiding en werd typiste met avonddiensten. Overdag volgde ze lessen in fotografie. Op haar achtentwintigste (1988) lukte het haar om geplaatst te worden op de Polytechnic in Londen. Haar eindexamenproject was de video Erogenous Zone, een vertelling in vloeiende kleuren. Gunn: 'Al te lang hebben mannen de macht gehad om ons te dicteren wat en waar we horen te kijken. We hebben alle reden om eindelijk onze eigen weg in te slaan.’ In de video brengt Gunn de vrouwelijke fantasie over mannen in beeld. De vrouwelijke commentaarstemmen slingeren heen en weer tussen verlangen en twijfel, tussen de bad girl en de good girl. Good girl zegt: 'I make love’, bad girl zegt: 'I fuck.’
Wraak voor ons allen, lijkt de video uit te schreeuwen, wraak 'voor de hoeren, de kutten en de sletten’. Wraak, is dat Gunns voornaamste drijfveer? Wraak op de mannen? Heeft de bezoekster die 'Eindelijk gerechtigheid!’ in het gastenboek schreef dat haarfijn aangevoeld? Het enige dat Gunn wil toegeven is dat wraak 'op de achtergrond meespeelt’. 'Veel vrouwen, ook ik, moeten afrekenen met slechte ervaringen met mannen. En je kunt lang en breed blijven stilstaan bij de scheve verhoudingen tussen mannen en vrouwen, maar waar het werkelijk om gaat is dat die verhoudingen worden rechtgetrokken. In Exposures staat de speurtocht naar de eigen seksuele identiteiten en het voyeuristische plezier van vrouwen centraal. We proberen de vrouwelijke angst voor het kijken naar het mannelijk lichaam weg te nemen.’
Eind vorig jaar ontstond enige commotie over een levensgrote vrouwelijke pin-up onder een Amsterdamse brug. De foto, van de Nederlandse fotografe Inez van Lamsweerde, werd beklad door een feministische actiegroep. De vrouwen in de gemeenteraad, evenmin erg overtuigd van de noodzaak foto’s van halfnaakte vrouwen gesubsidieerd en wel op de openbare weg te vertonen, stelden de retorisch bedoelde vraag of er niet ook ergens een naakte man onder deze of gene brug moest. Gunn nam de vraag letterlijk. Ze bood een mannelijk naakt van haar hand aan. Een reactie van de gemeente kreeg ze niet, wel een afwijzing-op-voorhand in Het Parool van de gemeentelijke woordvoerder. Reden: 'De werkgroep kleinschalige kunstopdrachten geeft alleen een positief advies als het gaat om kunst die de stad versterkt of verfraait.’ Of te wel: een vrouwelijk naakt verfraait de stad, een mannelijk naakt niet. Een beter bewijs voor de noodzaak van Exposures is nauwelijks denkbaar.
Natuurlijk, Gunn had niet verwacht dat de gemeente Amsterdam haar aan de voeten zou vallen. 'Het is altijd moeilijk om ons werk gepubliceerd te krijgen. De foto’s die nu op de expositie hangen, zullen voor een groot deel nimmer in Engeland te zien zijn. Daar gaan we gebukt onder de obscenity laws, die de kansen voor vrouwen verkleinen om erotische en pornografische afbeeldingen te zien.’ Ook op alternatieve fronten zat het niet mee. Gunns video Erogenous Zone werd gefinancierd door Channel Four maar is uiteindelijk niet door het Britse tv-kanaal uitgezonden.
Even zag het ernaar uit dat de kansen keerden. In 1991 en 1992 doken uit het niets een paar nieuwe erotische Britse bladen voor heteroseksuele vrouwen op, alle uitgegeven door een concern. En tot Gunns verrassing geen nageaapte Playboy maar authentieke, door vrouwen geleide bladen. Gunn ging werken voor een van de bladen, Ludus. Het duurde niet lang. Al na vier nummers werd de revolutionaire redactieformule aangepast. Een combinatie van tegenvallende verkoopresultaten en opstekend mannelijk chauvinisme (Gunn: 'Zeg maar gerust angst’) bij de uitgever was er debet aan. 'Terug naar de oude norm: geen frontale mannelijke naakten, terug naar de vrouwelijke versie van Playboy.’ De overige bladen volgden al snel dezelfde weg als Ludus. Ze werden samengevoegd tot een soort Elegance met een beschaafd erotisch tintje. 'Daar kon ik dus niks mee.’ Gunn vertrok. 'Mijn opvatting werd weer eens bevestigd. Zolang vrouwen geen economische macht hebben en financieel onafhankelijk kunnen opereren, wordt onze blik op seksualiteit bepaald door mannen. En dan zijn de marges klein.’
Dat de marges ook in Nederland niet zo breed zijn als wel eens wordt gedacht, bleek uit de 1994-catalogus van Mail & Female, een postorderbedrijf in erotische hulpmiddelen. Dat is een bedrijf voor vrouwen door vrouwen, maar dat bleek geen garantie. Gunn maakte speciaal voor Mail & Female een foto van een klaarkomend mannelijk model, voorzien van een fraaie goud-gele gloed. Dat durfde het bedrijf niet aan. De foto werd weliswaar geplaatst, maar weggemoffeld op een pagina waarvan de onderste helft volledig onzichtbaar is gemaakt door bruut eroverheen geplaatste zwart-witafdrukjes van mannenondergoed. Wat het model aan het uitvoeren is, is volstrekt niet meer te zien. Dat moet een behoorlijke teleurstelling zijn geweest voor Gunn. Gunn wuift het onderwerp van tafel: 'Alsjeblieft, laten we het daar niet meer over hebben.’
Gunn zal aan het eind van de fototentoonstelling een workshop leiden onder de titel 'Sex on Screen’. Volgens Gunn is het hoog tijd dat vrouwen pornografie gaan analyseren en ervan durven genieten: 'Wij vrouwen moeten ons maar eens zien los te maken van al die tegengestelde boodschappen en gevoelens die we vanaf onze geboorte krijgen ingelepeld. Alleen op die manier krijgen we een klimaat dat ons in staat stelt erachter te komen wat ons werkelijk aanstaat en wat niet. In zeven onderdelen behandel ik verschillende pornografische video’s, video’s voor een uiteenlopend publiek. Van The Story of O via Annie Sprinkle’s Sacred Sex tot de opvoedkundige Lovers’ Guide. Video’s voor heteroseksuele vrouwen, smers, lesbische vrouwen, homomannen en natuurlijk niet in de laatste plaats de films gemaakt voor heteromannen. We bekijken clips en praten erover. Iedereen reageert anders.’
Tot nu toe heeft ze deze workshop slechts voor Britse vrouwen gehouden. Zijn Nederlandse vrouwen wel gei"nteresseerd? De situatie in Nederland is immers totaal verschillend van die in Engeland. 'Ik heb geen idee. Het verschil tussen de Engelse en Nederlandse samenleving is inderdaad groot. In Engeland kennen we het begrip zonde nog, in Nederland denkt men veel liberaler. Misschien tref ik een publiek dat de schouders ophaalt en het allemaal maar gewoontjes vindt. Misschien wordt er wel gezegd: o, maar die video heb ik thuis ook in de kast staan. Dat maakt de discussie alleen maar interessanter.’