Buitenland

Te klein, te verdeeld

Vrijdagochtend, vorige week, een telefoontje in alle vroegte vanuit Den Haag naar de Nederlandse ambassade in Washington.

Zojuist is de Brexit een feit geworden en overal vindt geschokt en paniekerig spoedoverleg plaats tussen hoofdsteden, hoge ambtenaren, diplomaten. Maar dit telefoontje is anders. Hier is sprake van jongensachtige opwinding. Er vallen woorden als ‘speciaal lijntje naar het Witte Huis’ en ‘een van de grote jongens’. Na het ophangen staren beide gesprekspartners nog minuten verwachtingsvol naar buiten.

Zou het zo gegaan zijn? Het zou zomaar kunnen nu Groot-Brittannië, al decennia Amerika’s ‘speciale vriend’ op het wereldtoneel en belangenbehartiger/informant/mol in Europa, zichzelf buiten de Europese Unie heeft gestemd. The New York Times van afgelopen maandag meldt wat in Washington de hoogste prioriteit heeft: ‘Amerikaanse functionarissen zeggen dat de meest urgente taak voor de VS nu is om vervanging te vinden voor hun meest betrouwbare, meest zielsverwante partner in de gangen van Europese hoofdsteden.’ En waarom zou dat niet… ja, waarom niet?

Nou goed, één antwoord ligt wel voor de hand. De Times doet het af met vijf woorden: ‘The Netherlands are too small.’ Maar evengoed ligt in de diplomatieke relatie tussen de VS en Europa een serieus probleem. ‘De wereld blijft alleen bewoonbaar als Europa en Amerika niet van elkaar verwijderd raken’, schreef Henk Hofland. Dat lijkt wat stevig aangezet, maar het politieke en militaire bondgenootschap tussen de VS en Europa is inderdaad de belangrijkste internationale alliantie. Het is de voornaamste pijler onder de internationale orde, die rust op een reeks instituties (zoals VN, IMF, WHO) en een stijl van politiek verkeer die hun oorsprong hebben in Noord-Amerika en Europa. Dat zorgt niet alleen voor structuur waar iedereen van kan profiteren, het maakt ook dat de kaarten in de wereld in het voordeel van ‘het Noorden’ zijn geschud.

De afgelopen twintig jaar hebben wisselende coalities van landen geprobeerd om dat te doorbreken, tot nu toe met matig succes. Mondiaal gezien hebben de VS en Europa een gezamenlijk belang om de bestaande geopolitieke orde te handhaven. Een Brexit maakt daarin geen verschil. Het probleem ligt niet in belangen, maar in hoe effectief Europese landen en de VS tot beleid kunnen komen om hun belangen te verdedigen. Daarin is de Noord-Atlantische kongsi deze eeuw niet zo goed gebleken. Een centraal probleem is dat Europa zo moeilijk tot een gezamenlijk beleid komt, en dat Europese landen zo makkelijk uit elkaar te spelen zijn – door Rusland, China, of door de VS zelf. Die achilleshiel wordt door een Brexit extra blootgelegd.

De komende jaren zullen in het teken staan van navel­staren

De meest urgente geopolitieke problemen van Europa zijn de oorlogen in Syrië en Irak en die in het oosten van Oekraïne. Wat Syrië betreft komt Europa niet tot meer dan wat hulpbombardementen en wat stop- en lapwerk voor de vluchtelingenstroom. Wat Oekraïne betreft ging het een stuk beter. De Europese Unie legde Rusland na de inname van de Krim economische sancties op die serieus pijn deden. Maar de Russische provocaties van het afgelopen jaar, en de reactie daarop van de VS en sterk anti-Russische landen als Polen, hebben de Europese eenheid al weer ondergraven. Het grotere probleem blijft ondertussen onveranderd: Europese landen laten zich militair graag beschermen door de VS, maar zitten daardoor vast aan een agressievere politiek richting Rusland dan de meeste willen.

Het is niet zo dat deze en andere geopolitieke problemen door een Brexit opeens onbeheersbaar worden. Wel is het zo dat het bestaande probleem van de Europese politieke zwakte erdoor wordt bestendigd en verdiept. De EU, die eindelijk iets van een tastbaar buitenlands beleid vertoonde, staat in de achteruit. De komende jaren zullen in het teken staan van navelstaren: van dreigende uittredingen uit de EU, euroreferenda en Europese leiders die vooral met het oog op hun eigen stemvolk opereren.

Dat zal merkbaar zijn als Europese landen moeten handelen, of als Europa wordt uitgedaagd door vijanden als Poetin, of door ‘vrienden’ als Erdogan of Trump. De voormalige Amerikaanse ambassadeur in Moskou gaf bondig commentaar: ‘Poetin profiteert van een zwak Europa. De Britse stem maakt de EU zwakker. Zo simpel is het.’

Dat klopt, alleen wás Europa al zwak. Het is niet zozeer een stap achteruit, als wel stilstaan in een wereld die instabieler wordt, complexer, met meer grensoverschrijdende problemen. Dan is stilstaan al erg genoeg.