Menno Hurenkamp

Te koop: energie

Nederland is nog lang niet uitverkocht. Het Amerikaanse Business Week (11 oktober) signaleert dat het nu de beurt is aan gevangenissen, scholen en wegen om geprivatiseerd te worden. Er is weinig protest te verwachten omdat er geen banen op het spel lijken te staan. Privatisering is slechts een boekhoudkundige operatie. Als de bouw en het onderhoud van al die grote instituten niet meer op de begroting van de staat terecht komen, is iedereen beter af.

Stel dat dit waar is. We negeren de ergernis van de Britse reiziger in het geprivatiseerde openbaar vervoer. We negeren dat de met veel tamtam vrijgegeven stroommarkt tot nu toe door driehonderdduizend mensen gebruikt is – dat wil zeggen dat minder dan vijf (5!) procent van de Nederlandse huishoudens vrijheid van energieleverancier een urgent thema vond. We kijken alléén met een financiële bril, bijvoorbeeld naar de energiemarkt.

Minister van Economische Zaken Laurens Jan Brinkhorst gaf begin deze week aan dat hij de energiebedrijven gaat splitsen: het productiedeel van de energiebedrijven wordt commercieel en het netwerkdeel wordt onafhankelijk. Ofwel, wie elektriciteitsdraden heeft of gasbuizen mag niet ook elektriciteit of gas zelf maken. Anders is het voor nieuwe concurrentie onmogelijk om toegang te krijgen tot de markt. Nog eens, we zeuren niet over de toestanden in Californië, waar de stroom uitviel als resultaat van de optelsom van de belangen van de geprivatiseerde bedrijven. We kijken alléén naar de boekhouding. Gevolg van Brink horsts voorstel is dat gemeenten en provincies een groot deel van hun aandelen in de stroombedrijven te gelde kunnen maken. Daar liggen letterlijk miljarden op de loer voor lokale overheden. Met een kleine operatie – waar wij burgers weinig van merken – heeft een stad straks zo vijfhonderd miljoen in kas. Dat zorgt voor interessante maar vooral grillige financiële dynamiek. Krijgen we nieuwe zwembaden, nieuwe wegen of gratis openbaar vervoer? Of moet de stad daarmee de gaten vullen die nu vallen door bezuinigingen op de sociale infrastructuur? Een slimme minister kort nu immers extra op subsidies aan gemeenten – ze hebben straks toch weer geld.

Of niet? Misschien verdwijnt de opbrengst als sneeuw voor de zon. Want veel energievoorzieningen zijn gek genoeg al lang niet meer ons eigendom. In de jaren negentig zijn al die gas- en waterkrachtcentrales voor langere tijd verhuurd aan Amerikaanse investeerders. Die kunnen in Amerika belasting voordelen krijgen op ál hun afschrijvingen, ook als ze via een lease-constructie afschrijven op een vuilverbrander in Noord-Holland. De winst daarop deelden ze graag met hun Nederlandse partners. Letterlijk miljarden zijn zo in betrekkelijke stilte in de zakken van waterschappen, gemeenten en provincies gevloeid. Niemand heeft ooit opgeteld wat deze truc aan geld de Nederlandse economie in pompte, maar het moet een factor van belang zijn geweest in de economische boom van de jaren negentig. Amerikaanse huur-eigenaren en hun advocaten zullen nu logischerwijs tientallen miljoenen vragen voor het afkopen van lopende contracten. Pech voor de betrokkenen, zegt Brinkhorst nu, de regering is altijd tegen dit soort lease- constructies geweest. Maar zwakkere protesten dan tegen het binnenslepen van deze zilvervloot heeft Gerrit Zalm nog nooit geuit.

Ook met een boekhoudkundige blik is aarzeling bij privatiseringen gepast. De financiële gevolgen van de verkoop van overheidsbedrijven zijn op z’n best onvoorspelbaar. Dat banken en bemiddelaars profiteren staat vast, dat burgers er baat bij hebben niet.