Te oud voor buitenaardse wezens

Als het over de cultuur gaat is mijn gevoel dat we in steriele tijden leven. Een teken aan de wand is het lang verwachte tiende seizoen van The X-Files, in de jaren negentig een cultureel fenomeen en nog altijd een van de meest populaire televisiedramaseries aller tijden.

Medium x files

Over de nieuwe serie zijn de meningen van critici en fans verdeeld. Sommigen vinden de afleveringen tenenkrommend, anderen oordelen dat de serie er nog altijd in slaagt de tijdgeest te vangen. Aanvankelijk raakte ook ik holderdebolder van de nieuwe X-Files, zo enthousiast. Mulder! Scully! Mythology! Aliens! de Sigarette Smoking Man! de Lone Gunmen! Maar toen beging ik een fatale fout – door oude afleveringen, specifiek uit seizoen 4, opnieuw te gaan bekijken. En toen veranderde het prentje. Dit vergelijkende mini-onderzoek toont aan dat deze nieuwe X-Files de wilde originaliteit van de oude afleveringen mist.

Ik vermoed dat de reden hiervoor iets te maken heeft met, inderdaad, de tijdgeest. Ik moest hieraan denken toen de Engelse schrijver Will Self deze week op Channel Four News in debat ging met een Tory-parlementslid. Het onderwerp was het opkopen van publieke ruimten in Londen door grote bedrijven. De Tory had daar uiteraard geen problemen mee, maar Self zei: wacht even, natuurlijk zul je dat zeggen, want ‘isn’t that how you make your wad’. Dat blijkt inderdaad het geval: de Tory zit in het vastgoed. Self volgde zijn gewiekste retoriek snel op met een typering van de wijze waarop dit soort publieke ruimten, juist door het opkopen ervan door grote corporaties, stelselmatig veranderen in ‘steriele ruimten’ die allerminst inspirerend zijn. Zijn advies aan de Conservatieve politicus: ‘Widen your aesthetic lens, Chris!’

Dat is nou precies het probleem met de nieuwe X-Files: gebrek aan een wijde esthetische lens. De bekende ingrediënten zijn er: FBI-agent Fox Mulder (David Duchovny) en zijn collega Dana Scully (Gillian Anderson) krijgen zaken toegespeeld waarin het bovennatuurlijke in het spel is. Maar de afleveringen (zeker 1 tot en met 4) missen het vrijzinnige karakter van het origineel – ze zijn ‘steriele ruimten’.

Als je de oude afleveringen opnieuw terugkijkt is het effect er een van shock: hoe kon een wekelijkse tv-serie waar miljoenen mensen over de hele wereld naar keken zo subversief, zo politiek en ideologisch gevaarlijk zijn? Neem een aflevering uit seizoen 4 waarin Mulder en Scully een seriemoordenaar uit Afrika op het spoor zijn die in Amerika moorden pleegt door het huidpigment uit jonge zwarte mannen te ‘zuigen’ waardoor ze spierwit worden. Of weer een ander verhaal, getiteld Home, waarin de FBI-agenten op een huis vol menselijke monsters stuiten: drie misvormde broers die pasgeboren baby’s levend begraven. In het huis ontdekken Mulder en Scully een misvormde vrouw, haar handen en benen afgehakt. Het blijkt de moeder te zijn met wie de broers jarenlang een incestueuze relatie hadden.

Juist dit duiken in het alternatieve, het geïnfecteerde (tegen over het steriele), kenmerkte The X-Files. Het was een serie waarin het geloof in dingen die je niet kon zien – of niet wilde zien – paradoxaal binnen het eigen voorstellingsvermogen lag. The truth is out there. Dat betekende, om bij de rode lijn in de serie te blijven, de ‘mythologie’, dat ‘waarheid’ juist niet datgene was wat ons door de officiële wereld van politiek en wetenschap werd voorgeschoteld, maar dat ze gewoon out there was, opgesloten in de tastbare werkelijkheid, als het ware in de publieke ruimte. Hieruit volgt dat typische X-Files-verhalen over zoiets als de buitenaardse wezens die eind jaren vijftig bij Roswell, Nieuw-Mexico, werden gevonden, de echte werkelijkheid zijn, en niet de versie van het incident zoals beschreven door wetenschappers en woordvoerders van het Amerikaanse leger. Dit is gewaagd televisiedrama, gemaakt met, om met Self te spreken, een wijd opengesperde blik die vrij was van beperkende, conservatieve denkpatronen.

De nieuwe serie evenaart dit niveau slechts mondjesmaat. De hoofdpersonages keren terug op hun post. Dat gaat aanvankelijk niet zonder slag of stoot. De tijd en alle ervaringen met overheidscomplotten en buitenaardse wezens hebben hun sporen op Mulder en Scully achtergelaten. Ik ben een man van middelbare leeftijd, zegt Mulder, hoe kan ik nog geloven in buitenaardse wezens? Dat is de kern van het probleem: een X-Files waarin het gevaar van gevaarlijk denken afwezig is, kan geen X-Files meer zijn. En dus lijkt de nieuwe serie vooral zichzelf onderuit te willen halen, wat uitmondt in, toegegeven, een best aardige aflevering getiteld Mulder and Scully Meet the Were-Monster. Fans hebben aan een half woord genoeg: hier hebben we te maken met een ‘monster-van-de-week-aflevering’. Maar nu geen duister figuur zoals Tooms uit het eerste seizoen, de man die zijn lichaam in de kleinste ruimten kon proppen, maar een man die rondrent in een wollig pak.

Verstokte X-Files-fans zullen de serie leuk vinden. Maar deze fans zijn raar. Ik denk dat het van die mensen zijn die blind klikken op links met woorden als ‘911 Conspiracy’ of ‘Roswell’ of ‘Moon landing faked’. Ik doe dat ook. Ik weet niet waarom. Het heeft misschien te maken met een hunkering naar geïnfecteerde fictie als middel tegen de steriliteit; een verlangen naar een verhaal met als uitgangspunt ‘de werkelijkheid is de werkelijkheid niet’, een verhaal waarin je met een mysterie wordt geconfronteerd dat alles wat we denken te weten op z’n kop zou kunnen zetten, in ieder geval een verhaal dat buiten de brandschone kaders van gebaande paden ligt.

De laatste twee afleveringen van het tiende seizoen van The X-Files zijn deze week en volgende week te zien op Fox.