Te voelen

Te bezoeken tot 22 augustus, dagelijks van 10.00 tot 17.00 uur.
‘De hand onderscheidt door aanraken de maat en aard van de dingen. Warm en koud, vochtig en droog, hard en zacht, glad en ruw, zwaar en licht.’ Dit is een zeventiende-eeuwse definitie van de menselijke hand. Een zintuigelijke definitie in vergelijking met deze mechanische beschrijving van de hand uit de twintigste eeuw: ‘Lichaamsdeel aan het uiteinde van je armen waarmee je iets kunt vasthouden.’

De beeldend kunstenaars Milos Vojtechovsky en Tjebbe van Tijen plaatsten deze twee definities tegenover elkaar in hun interactieve installatie Orbis Pictus Revised. Deze installatie is te zien, te horen en te voelen in het Theatrum Anatomicum, de voormalige snijzaal van De Waag op de Amsterdamse Nieuwmarkt, die afgelopen weekend werd heropend. De bezoeker van de installatie wordt uitgenodigd z'n handen te gebruiken. Er is een computer met een touch-screen zoals je die tegenwoordig in allerlei openbare gelegenheden kunt tegenkomen. Via dat aanraakbeeldscherm kun je toegang krijgen tot een rij beeldwoordenboeken, die je op een (virtuele) boekenplank ziet uitgestald. De oudste van deze boeken, de Orbis Sensualium Pictus, stamt uit de zeventiende eeuw. Het is een soort encyclopedie met taferelen waarop alle kenbare verschijnselen van het universum staan afgebeeld, met een nummer dat naar een woordenlijst verwijst. ‘De eerste Orbis Pictus was eigenlijk een multimediaboekje’, zegt Van Tijen. Woord en beeld waren op een bijzondere manier gecombineerd, de afbeelding van de lucht was zelfs een draaischijfje. Het zintuigelijke van deze leerboeken hebben de kunstenaars in hun installatie nog eens versterkt. Raak de nummertjes aan die in de afbeeldingen staan, en je hoort het bijbehorende woord. Als dat een oud-Nederlandse term is, krijg je ook nog een moderne 'vertaling’.
Een installatie als deze doet bijna het verlangen verdwijnen om die boeken daadwerkelijk in handen te houden. Een verlangen dat in moderne bibliotheken per definitie wordt gefrustreerd. Ik weet dat altijd aan het computertijdperk, maar volgens Tjebbe van Tijen is dat onzin. Het heeft niks met de computer te maken, maar met plaatsgebrek: om boeken toegankelijk uit te stallen, heb je veel ruimte nodig. Het verzet dat er nu is tegen de computer, was er vroeger al tegen de kaartenbak, aldus ex-bibliothecaris Van Tijen. Hij verbaast zich ook over de suggestie die vaak wordt gewekt dat 'multimedia’ iets nieuws zou zijn dat met computers te maken heeft. Zijn installatie put uit de rijke geschiedenis van dit begrip. Dat maakt de installatie uitermate geschikt als openingstentoonstelling voor de Maatschappij voor Oude en Nieuwe Media, die in De Waag verleden en toekomst zal verbinden door middel van allerlei multidisciplinaire onderzoeksprojecten.
De historische invalshoek van Orbis Pictus Revised maakt de installatie ook een verhandeling over de veranderingen in het menselijke bewustzijn. In de twee definities van 'de hand’ zie je hoe de mens zich in een paar eeuwen tijd heeft losgemaakt van de wereld die hem omringt. De hand pakt nu alleen nog maar iets vast, het is geen autonoom instrument meer waarmee de mens zich in vroeger tijden fysiek kon verhouden tot de omringende elementen. Vojtechovsky en Van Tijen hebben dit fysieke aspect van kennis vergaren weer teruggebracht. Tegenover het genoemde touch-screen is er kleine verzameling voorwerpen voor de bezoeker uitgestald. Een olifant, een schildpad, een oor, een neus, een hand, een boomstronk. Je kunt deze voorwerpen oppakken en verplaatsen. Zet zo'n voorwerp op een stip op de tafel en je ziet het op een computerscherm terug in een Orbis Pictus-tafereel. Ook hoor je een historische en een moderne definitie. Zo leer je niet alleen onderscheiden en catalogiseren, maar leg je met eigen handen verbindingen tussen een deel en het geheel, tussen heden en verleden.