Tederheid in Palestina

Berend Strik bewerkt zijn foto’s met fragiele stoffen en fijn garen en denkt het beeld op die manier door. Met als resultaat de roerloosheid van een warme middag.

HOEWEL het werk Untitled een sierlijke, kleurige figuratie is, op basis van een simpele foto, is de kunstenaar Berend Strik zeker geen gewone fotograaf. We zien een stenen trap met een bevallige kromming omhoog lopen tussen overdadig groeiende bloemen en struiken. Het is zo'n plek waar je in een romantische bui een snapshot maakt - op een zomerse zondagmiddag wandelend in een schaduwrijk park. De pure schoonheid van het beeld komt echter door de bewerking van de foto. Strik heeft op de donkere, staande delen van de trap smalle strepen velours vastgenaaid, stralend donkerrood. Hier en daar op de platte treden, waar op de foto het zonlicht het sterkst is, zijn die lichte plekken aangezet met gele zijde. Als we verder kijken zien we hoe in de krioelende vegetatie links en rechts van de trap nog veel andere ragfijne stiksels en borduursels als mieren rondkruipen, in kleuren als glinsterend zilver, rozerood, paars. Eigenlijk was de foto al simpel - en traditioneel ook want als plaatje, een trap tussen struweel die dan tussen bomen in de schaduw verdwijnt, doet het denken aan ontelbare landschappen uit vooral de negentiende eeuw. Een weggetje door het bos, een bruggetje, een idyllisch plekje aan het water, schapen op de hei - motieven vaak zo sentimenteel als een poesiealbum.
Zozeer hadden die hardnekkige plaatjes zich als type in de hoofden van mensen vastgezet dat, toen in de vorige eeuw de fotografie de grote volkskunst was geworden, ze zo door iedereen met gemak gemaakt werden. In Untitled gaat de trap van linksonder naar ergens rechtsboven. Precies zo heb ik ooit van mijn vader geleerd hoe je met de Kodak Box foto’s moest maken: de boom, bijvoorbeeld, juist links of rechts maar nooit in het midden, want dan ga je spanning missen in het beeld. De foto van Berend Strik is eigenlijk dus raadselachtig anoniem in zijn uitdrukking. Hij zou hem net zo goed ergens gevonden kunnen hebben. Elders in zijn werk gebruikt hij ook zulk gevonden materiaal. Door ze echter te bewerken met naald en kleurig draad, geconcentreerd als een juwelier, maakt hij die beelden zo bijzonder, fijnzinnig en sierlijk als middeleeuwse miniaturen.
Bij het borduren (om het bewerken zo maar samen te vatten) houdt Strik zich nauwkeurig aan wat er op de foto te zien is. De trossen bloemen bijvoorbeeld, rechts in Untitled, zijn zo verfijnd afgezet met dun roodpaars garen dat je kunt zien dat daar vele uren werk in zit. Ze zijn mooi omdat ze precies zijn en niet verzonnen. Als je zulke accenten kleur zou willen aanzetten met verf en penseel zou je, stel ik me voor, dat effect van strakke en intense precisie niet krijgen. Door de absurde, tijdrovende precisie van het borduren ontstaat bij mij althans de indruk dat het hier niet gaat om vlotte versiering uit de vrije hand maar om het langzaam contempleren en proeven van een beeld - waarbij het oog pas bevredigd is als het tot in de fijnste detaillering heeft kunnen doordringen. Dat is een ervaring van, zoals ik zei, pure schoonheid.
In veel schilderkunst is die schoonheid vaak een bijverschijnsel bij het uitoefenen van een formeel stilistisch concept. Mooi (om zo te zeggen) aan een kubistisch stilleven van Picasso is de onnavolgbaar ingenieuze uitvoering van het beeld en misschien de tere, geduldige penseelvoering. Het eerste oogmerk was echter de constructie van het beeld. Berend Strik begint met een foto (omdat die hem privé iets zegt) die hij daarna met zijn middelen en materialen uit de sierkunst begint te intensiveren door er een geraffineerde schoonheid aan toe te voegen. Zijn oogmerk is juist dat mooimaken. Zo kijkt hij dan ook naar het beeld: langzaam en intensief. Dat is het vormprincipe.
Kijken we naar Palestinian House, een plaatje dat in alle opzichten ruimtelijk complex is en daarom, denk ik, door Strik ook gefotografeerd: met de trap, de boom, de portico, de doorkijkjes. Na zoveel jaren moet hij een instinct ontwikkeld hebben om te zien wat hij met zo'n mise-en-scène zou kunnen als je ernaar blijft kijken. Dat is wat hij in wezen doet. Door te kijken kan hij de toestand van het beeld verder denken. Bepalend, zag hij, waren de plekken licht en schaduw en de groene weelderigheid van de boom en de schaduw ervan. De foto werd toen bestikt met flarden en vlekken dunne, transparante stof (type gaas, tule, organza). Door de schemerachtige werking van de fragiele, doorschijnende kleuren werd het plaatje een beeld van een zachtaardige, atmosferische ruimtelijkheid, met de roerloosheid van een warme middag. Als je het ding in het echt ziet, is de schoonheid die erin ontdekt is ontroerend. Een tederheid in Palestina - ontroerend is dat daarvoor de tijd genomen is, met de trefzekere, meeslepende en oeroude middelen van de kunst.

PS De tentoonstelling May I Show You My Pictures van Berend Strik (intiem als een dagboek) loopt tot 9 januari in Het Valkhof in Nijmegen