Lust in omzien

Televisie

De energieken kijken vooruit, zeker in dit tijdsgewricht. Ik neig meer tot omzien, qua aard en professie. Dus eerst het afscheid van Kiki Amsberg en Kees Slager van VPRO’s onvolprezen radio-geschiedenisprogramma OVT, voortgekomen uit Het spoor terug. In een feestelijke uitzending paste de redactie haar stiel toe op de afscheidnemende collega’s. Weemoed misschien, maar vooral lachen om archiefopnamen; zoals we soms gegeneerd, soms vertederd grijnzen om foto’s waarop we staan met onze jongere lijven, kapsels en kleding - enigszins makers maar veel meer producten van een voorbije tijdgeest. Om Amsbergs destijds inbeschaafde uitspraak bijvoorbeeld, die haar tot omroepster bevorderde, een stiel dat prompt na haar aantreden, net als menige dominee, sneuvelde in het gewoel om verandering aan de ’s Gravelandseweg. Hoe verschillend ook, beide programmamakers belichaamden de overgang van ‘objectieve’ en gezagsgetrouwe radio naar de kritische, betrokken en persoonlijke variant.

Natuurlijk was dat een proces waarin het
ene, verworpen uiterste soms plaats maakte voor het extreem andere. Zo hoorden we staaltjes waarin kritisch ondervragen doorschoot naar tweedegraadsverhoren waarin verdachte nauwelijks aan het woord kwam: de journalist als belijder van het wáre geloof. Voor wát zij beleden hoeven ze zich niet te schamen - hooguit zijn er wat grijstinten tussen het zwart en wit gekomen. Het bleek soms gedateerd. Helaas heeft juist dat school gemaakt onder radiolieden van wie je geen flauw idee hebt uit welke heilige verontwaardiging hun chagrijnige toon toch vandaan mag komen.

Het zou een simplificatie zijn te beweren dat Kiki Amsberg het feminisme, Kees Slager het socialisme vertegenwoordigde - daarvoor is hun oeuvre te veelzijdig. Ook 'het persoonlijke’ dat vooral door het feminisme tot thema is gemaakt was niet aan Amsberg voorbehouden: bij Slager was Zeeuwse landarbeidersafkomst een belangrijke drijfveer, culminerend in een standaardwerk over de Watersnood van 1953. Wel zijn ze, ieder op eigen wijze, medegrondleggers van de oral history waaraan OVT zijn faam ontleent. De fraaiste uitzendingen van Amsberg zijn die waarin ze ervaringen van mensen uit haar directe omgeving aan de orde stelde. In de feestuitzending zat het indrukwekkende voorbeeld van een groep, meest joodse dames, uit Duitsland gevlucht voor 'de politicus van de twintigste eeuw’. Heldere verwoording van de gruwelsfeer in het moederland, fel contrasterend met dorpse, naïeve Hollandse vrede. Vaak betrof het vrouwengeschiedenis, die voorheen blinde vlek.

Die stond ook centraal in de Britse tv-serie Een huis uit 1900 waarin een gezin drie maanden tracht te leven in Victoria’s tijd (NPS). Huis, inrichting, kleding, mores - alles minutieus gereconstrueerd. Driehonderd gezinnen meldden zich aan, het uitverkoren gezin had snel spijt. Deels door fouten van de productie (het toch al zo moeilijk te bedienen fornuis bleek defect) maar vooral door de lasten van het vrouwenbestaan in de kleine burgerij - waar de lust van de historische sensatie niet tegenop bleek te wegen. Dat dienstbodes het nog zwaarder hadden bleek ook. Geen goede serie, wel een nuttige: erkenning van de zegeningen van feminisme en huishoudtechnologie.