De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk vanavond om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Televisie-adel

Walter van der Kooi ziet veel meer dan hij in zijn wekelijkse kroniek kan bespreken. Deze week: De nacht van Sonja.

Sonja Barend © Edwin Janssen

Sonja Barend wordt tachtig en de VARA (ook wel BNNVARA geheten) viert dat. Wat de VARA siert. Want La Barend, of Sonja, zoals we haar verder zullen noemen, was de koningin van hun televisie. Of ’n koningin, als we ook Mies eren (maar die had óók een KRO- en AVRO-verleden – uitzonderlijk in een tijd dat de zuilen fier stonden). In de documentaire die Hetty Nietsch over Sonja maakte en die zaterdagnacht wordt uitgezonden (getuigenissen van tal van tv-collega’s en archieffragmenten) zien we een screentest uit 1966 van een piepjonge vrouw wier uitspraak van de Nederlandse taal die van de toenmalige prinses Beatrix qua chicheid naar de kroon steekt. Ja, history is like a foreign country: they do things different there – praten bijvoorbeeld. En decennia later, als je redacteur wilde worden van een van de programma’s van Sonja en haar schutsvrouw Ellen Blazer, deed je er goed aan je etiquetteboek goed te bestuderen, zeker als je bij sollicitatie koffie of thee voorgezet kreeg en meer nog als ze met je naar de kantine gingen. Je keuze van gerecht en de manier van verorberen wogen zwaar. ‘Ordinair’ kwam er niet in. Begrijp ik nu.

Om te lachen, maar veel belangrijker is dat deze dames van waarlijke televisie-adel waren. En zíjn, waar het Sonja betreft, die incidenteel nog bij DWDD aanschoof, zeker als ze de naar haar vernoemde interviewprijs ‘mocht’ overhandigen. Adel van geest die haar/zijn uitzendingen bouwde op Goedheid, Waarheid, Schoonheid, Intelligentie & Gein. In die waarheid waren de dames nogal uitgesproken (sociaal-democratisch, verlicht, emancipatoir) en dus riepen ze ergernis, wrevel en woede op bij wie daarvan niet gediend was. Al was dat peanuts vergeleken bij wat er nu aan rioolinhoud vrijkomt bij genoemde GWSI&G dankzij de zegenrijke intrede van internet en deszelfs sociale media. Kritiek waar Sonja, zoals de meeste Hoge Bomen (onder wie Matthijs), gewend aan bewondering, juist omdat ze goed zijn, niet al te best tegen kon en waar ze heden ten dage helemaal slecht tegen opgewassen zou zijn. Ze had, zou ik zeggen, in dat opzicht de ‘genade van de vroege geboorte’, om de uitspraak van Helmut Kohl om te draaien. En, toegegeven, ze verbeet zich meestal en incasseerde waardig. Tenzij querulanten haar uitzending systematisch versjteerden – die ontnam ze hoogstpersoonlijk de microfoon, wat door betrokkenen dan ‘VARA-censuur’ werd genoemd. Ook in de docu te zien. Waardigheid is trouwens koninklijke eigenschap nummer één. En sluit doortastendheid niet uit.

Zie haar bijvoorbeeld tafelgast Harry Mens op zijn plek zetten als die het woord niet wil afstaan, want hij is immers zelf gespreksleider, talkshow host, Bekende Nederlander. Enfin, de mus die zich tegenover de adelaar erop beroept condor te zijn. Het probleem met Sonja was voor menigeen niet alleen dat ze uitgesproken opvattingen had die ze fier etaleerde, maar dat ze vrouw was, is. Frits Barend (een van de vele collega-talkshowleiders in de documentaire) schrijft een groot deel van de kritiek op Sonja dan ook aan seksisme toe. En Eva Jinek houdt een bevlogen en zelfs ontroerend referaat over het belang, voor haarzelf en voor vrouwen in het algemeen, van de rol die Sonja speelde.

Overigens kwam kritiek op Sonja en haar programma’s niet alleen uit de rechterhoek. Veel recensenten, onder wie Sietse van der Hoek in de Volkskrant, etaleerden bezwaren. Sonja, nooit te beroerd de vijand aan tafel te noden (de documentaire opent met Pim Fortuyn die zegt ‘je bent veel leuker dan ik dacht’, wat haar in lichte verwarring brengt), liet Van der Hoek uitnodigen toen hij een boek te verkopen had. Een val waarin hij begerig trapte want uiteraard kreeg hij prompt te horen dat er in zijn schrijfsels nooit iets deugde aan haar programma maar dat hij er al te graag zijn handel kwam aanprijzen. Van der Hoek, die destijds verbluffend op Arjen Robben leek, barstte in gegiechel uit, maar krabbelde een beetje overeind door te zeggen dat hij dapper genoeg moest zijn om haar met zijn kritiek onder ogen te komen. Maar die linkse hoek had ze mooi uitgedeeld. Er zat iets ‘ik heb toch altijd gelijk’-achtigs aan Sonja. Een lichte arrogantie. Welk euvel niet in verhouding staat tot talloze kwaliteiten en verdiensten die zij en haar programma’s bezaten. Want hoeveel taboes op menig terrein heeft ze niet aan de orde gesteld en hoeveel wantoestanden niet aan de kaak? Humanisme en sociale gerechtigheid waren de fundamenten. Ik betrap me er zelf ook op dat je als recensent het gevaar loopt om bij goede succesprogramma’s de minpunten sterker aan te zetten dan kwaliteiten die je for granted neemt. En daarom is een viering als deze een mooie gelegenheid om evenwicht aan te brengen door waardering te uiten. Het aangekondigd einde van DWDD was ook zo een gelegenheid om over je ergernissen heen te stappen en hartgrondig ja te knikken bij een groot deel van de loftuitingen. Of zou het door het ouderdomsverschijnsel mildheid komen?

Overigens kwam ik ooit door Sonja in de problemen. Ze liet autoliefhebbers aan het woord. Er was een man met een super-bijzondere verlengde Mercedes. Wat die kostte wilde hij niet zeggen, wel dat hij wekelijks honderden guldens aan benzine kwijt was, want het ding liep 1 op 4. Naast hem zijn vriendin. ‘Als hij moest kiezen tussen auto of vriendin?’ vroeg Sonja. Hij grijnsde. ‘Van zulke auto’s zijn er weinig. Van vrouwen…’ Tata! Grote opwinding in de zaal. Ik schreef, wat ik nog altijd vind, dat ik het toewerken naar die vraag niet netjes vond. Het was scoren met het meisje (in de documentaire weggeblurd in het fragment) als collateral damage. Ik toonde me de eenzame en lachwekkende moralist die ik ben en ontving geen bijval. Maar wel een dreigende reactie. Niet van Sonja, die deze muis uiteraard liet brullen. Maar De Groene liet weten dat Mercedes-man mijn adres wilde. Hij had na afloop geheid bonje gekregen met zijn vriendin en zijn woede moest ergens heen: ik had hem onvriendelijk getypeerd. Via via kreeg ik te horen dat hij niet geheel ongevaarlijk was. Dankzij De Groene kon hij niet zeggen: ‘Ik weet je te wonen.’ Tv-recensent zijn is gevaarlijker dan u denkt.

Maar was mijn kritiek in deze casus seksistisch? Ik meen van niet. Moralistisch, ja. Kijk, Karel Appel zei ‘tais toi et soi belle’ tegen haar – dat was mannentaal. En Mick Jagger, karikatuur van zichzelf, zat nadrukkelijk te flirten, wat eigenlijk wel leuk was, ook al vanwege de tikje kokette reactie die hij terugkreeg. Los van de vrouw-mankwestie: met Hans Wiegel kreeg ze de slappe lach. Ivo Niehe gaf toe dat slijmen met gasten en achteraf in voice-over kritiek leveren niet chic was. Wilfried de Jong pakte haar op de bek en dat kon ze gierend hebben. Ze dreef gasten die dat verdienden knap in de hoek, maar kon het, in zelfvertrouwen, juist ook enigszins uit de hand laten lopen. Ze bepaalde mede het nationale debat door aan te kaarten, te analyseren en te concluderen. Ze stormde vol zin zalen met (toen nog) enorm groot publiek in als de dompteur die weet dat het (bijna) niet mis kan gaan, met fluwelen aaitjes van de zweep die desnoods venijnig kon raken. Het was bij ‘vijanden’ zelfs de methode: poeslief beginnen en plots uithalen. Toch hadden ze er vaak niet van terug, wat verheldering bracht.

Joost de Vries stelt dat in talkshows niets meer op het spel staat. Ik vrees dat hij gelijk heeft, maar kan niet meer meepraten omdat ik het genre opgegeven heb onder het motto ‘eeuwig gaat voor ogenblik’. Drama en documentaire ja, maar dat eindeloos geloop ‘langs de promenade van de actualiteit’. Het is als met voetbal: je moet uren treurnis aanzien voor een subliem moment. Daar is het leven te kort voor. Ik maak me wijs dat ik niet alleen naar Sonja keek omdat ik nog meer tijd van leven had, maar ook omdat er zaken van belang aan de orde kwamen, zoals ook in Een groot uur U van Koos Postema, bij Barend & Van Dorp, in hun goede dagen bij het koppel Witteman/Van Dam (ondanks Marcels wanprestatie in gevecht met Pim Fortuyn), en bij wel meer praatprogramma’s.

Coen Verbraak is van de vele zegslieden de beste analyticus van Sonja’s methoden, praktijken en kwaliteiten. Fidan Ekiz laat zien hoe belangrijk Sonja was in een Turks migrantengezin dat niet louter op de schotel leunde maar de samenleving hier wilde leren kennen. En dan toch weer Eva Jinek tot slot. ‘In die tijd was er een vrouw tussen al die mannen, die niet zichzelf kleiner maakte; zich minder slim, erudiet, scherp voordeed, een minder grote mond had, omdat men dat verwachtte van “een vrouwtje” – nee, zij was zichzelf al die jaren.’ Van Jinek is ook de rake metafoor dat uit het damestasje van Sonja plots een pistool tevoorschijn kon komen. Ach, het is een verdiende ode door een koor van bekendheden. Voor ouderen een ‘walk down memory lane’. Voor jongeren een geschiedenisles en voor de vrouwen onder hen wellicht een inspiratie.


Hetty Nietsch, De nacht van Sonja, BNNVARA, zaterdag 29 februari, NPO 1, 00.05 uur (dus eigenlijk al zondag). Met Eva Jinek, Fidan Ekiz, Sophie Hilbrand, Matthijs van Nieuwkerk, Paul de Leeuw, Jeroen Pauw, Astrid Joosten, Ivo Niehe, Cornald Maas, Coen Verbraak, Sybrand Niessen en Paul Witteman. Om 1.15u gevolgd door een Sonja op zondag uit 1990 (bezoek aan Brabantse parenclub). Om 2.00u Barend & Witteman, mei 2002, direct na de moord op Fortuyn. Om 2.30u een Sonja op vrijdag uit 1983 over verliefdheid, smartlappen en werkloosheid.