Eilandenrijk: Een Zeeuws dorp verscheurd door geloof

Ter kerke in de gymzaal

Na een fundamentele scheuring binnen de Hervormde Gemeente in 2004 gaan vroegere vrienden en zelfs gezinnen gescheiden naar de kerk. Zo ook in Ouddorp. ‘Het is absoluut geen visitekaartje naar de buitenwereld toe.’

ZONDAGOCHTEND acht uur. Drie meisjes wachten bij busstation Rotterdam Zuidplein. Hooggehakt, kortgerokt en lange geblondeerde lokken. Op een van de panty’s een klodder mayonaise. Ze hebben twee uur in de McDonald’s moeten overbruggen voor de eerste bus naar Ouddorp vertrekt. Gelovig zijn ze niet. Ze kennen ze wel. ‘Van die types die op de gang moeten wachten als we film gaan kijken in de klas.’
Ouddorp is het eindpunt op de route, anderhalf uur verder, diep verankerd in de Zeeuwse klei. De zon schijnt fel. Grijs, zwart en donkerblauw domineren de stroom kerkgangers die de parkeerplaats voor sporthal Dorpstienden vult. Mantelpakjes, instappers en donkere kousen voor de vrouwen. De mannen zijn gestoken in hun zondagspak.
Een haag van donkere vilten hoeden wacht in de sportzaal. Zelfs de kleinste meisjes hebben een mutsje op. Onder het basketbalbord staat de kansel van de dominee. Op rechts een orgelmobiel, er tegenover een leger groene kuipstoeltjes. De gymzaal puilt uit. De Dorpskerk, honderd meter verderop, is bijna leeg.
Ouddorp wordt verscheurd door het geloof. Het is een van de dorpen waar een deel van de Hervormde Gemeente om principiële redenen niet mee kon gaan in de fusie van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) in 2004. De kerkelijke goederen zoals het kerkgebouw, de pastorie, diaconale gelden en ander vermogen gingen over op de PKN. De elfhonderd herstelden in Ouddorp gaan ter kerke in een gymzaal. De PKN-gemeente, ongeveer veertig leden sterk, zit op zondag in de Dorpskerk.
Kerken in de gymzaal is een offer dat de Hersteld Hervormde Gemeente over heeft voor de juiste keuze in het geloof. 'Hoe armetierig ik er ook aan toe ben, hoe verloren ik hier ook lig, hoe arm ik ook aan de kant geschoven ben, de Heer denkt aan mij. En dat is zaligheid, dat is goud’, predikt de dominee met opgeheven armen tijdens de ochtenddienst.
Na de dienst spoeden de kerkgangers zich naar huis, op naar koffie en cake. Over zes uur begint de volgende dienst. Cees Grinwis (52) zit thuis al even te wachten. De kerkscheuring kliefde zijn gezin in tweeën. Hij bezoekt twee keer per zondag de PKN-dienst in de Dorpskerk samen met zijn zoon. Vrouw Jannie (48) en hun dochter vertrekken een half uur later richting gymzaal. Het gezin Grinwis brengt de vier uur aan zondagse diensten dus gescheiden door. 'Als ik fijn heb gekerkt kan ik die belevenis niet delen met mijn vrouw’, zegt Grinwis. Vroeger was hij koster van het verenigingsgebouw Eben Haëzer, maar na de tweedeling in de hervormde gemeenschap werd hij arbeidsongeschikt. 'Als ik door het dorp loop, word ik niet meer gegroet. Er zijn echt mensen die niets meer zeggen. Ik zat met hartkloppingen in de kerk. Ik was gewoon hartstikke burn out.’ Grinwis kreeg rugklachten en later een WAO-uitkering.
'Als ik met de herstelden was meegegaan, dan was ik tegen de wil van God ingegaan’, vertelt hij. 'De avond dat de kerkenraad van de Hervormde Kerk stemde over de fusie tot de PKN hebben we gebeden. Zoals God het wil, zoals het lot valt, zo blijf ik, heb ik toen bedacht.’
Het is niet dat hij geen bezwaren heeft tegen de PKN. 'Wij hebben hier een lokaal beleidsplan. Daarin is vastgelegd dat er geen homo’s kunnen worden getrouwd door onze dominee. Wij gebruiken de Statenbijbel en zingen psalmen, geen gezangen. In feite is er niets veranderd ten opzichte van vroeger. Als dat wel gebeurt, ben ik weg. Maar op het moment dat de kerkenraad besluit mee te gaan in de PKN kan ik niet achterblijven. Daarover hebben wij als leden helemaal niets te zeggen.’
Zijn vrouw Jannie bleef wel achter. Zij werkt nog steeds als medewerker bij het wijkcentrum waar Cees vroeger koster was en voelde zich om die reden verplicht om hersteld te worden. Het onderwerp ligt gevoelig in het gezin. Jannie wil er eigenlijk niet over praten: 'Ik ben het niet eens met het beleid van de Herstelde Gemeente. Wat er met de kerk en zo gebeurt, dat had allemaal niet gehoeven. Wij geven tijdens de collecte echt niets voor de bouw van de nieuwe kerk. Ik sluit me er een beetje voor af. Ze zullen tegen mij niet beginnen over Cees. Eigenlijk ben ik wel teleurgesteld. Er kwam ineens ook niemand meer langs. Ouddorp is niet meer hartelijk, mensen lopen hier zo langs je heen.’
Het wordt even stil. Grinwis is geboren en getogen in Ouddorp. Hij is teleurgesteld in zijn vroegere vrienden uit het dorp: 'Ik ben zelf door een heel diep dal gegaan. Hoe moet dat als straks die fusie doorgaat, heb ik vaak gedacht. Ik had niemand op wie ik kon steunen. Als koster deed ik de trouwdiensten, begrafenissen. Ik ging met alle mensen om. Door mijn keuze stelt dat nu niet meer zoveel voor. Ik heb toch gevoeld dat vrienden geen luisterend oor wilden zijn. Ik begroet iedereen wel, ik hoef het hoofd niet af te wenden. Er gaat denk ik wel een generatie overheen om dat goed te maken. Op familiefeestjes wordt er niet meer over de kerk gepraat. We moeten als gezin bij elkaar blijven, de rest zien we dan wel. Ik hoop dat mijn vrouw nog eens meegaat, dat het gezin weer één wordt.’
Toch heeft Grinwis niet overwogen om over te stappen naar de herstelden: 'Ik heb er geen moment spijt van gehad. Ja, het verdriet dat je als dorpsgenoten zo met elkaar omgaat. Soms denk ik ook wel eens: het is ploegen tegen de rotsen als we weer met vijftig mensen in de kerk zitten. Maar dan hoor ik Gods woord en dan is het goed. In de kerk voel je gewoon het ruisen van de Heilige Geest.’
Over de controverse in de kerkordes binnen de PKN maakt Grinwis zich niet zo'n zorgen: 'De bijbel wordt toch hoger gesteld, en dat moeten we natuurlijk in ere houden. Maar als ik nu de dominee van de hersteld hervormde dienst zie, dan denk ik, ze moeten oppassen dat ze niet de wettische kant op gaan. Zo van: als je een hoedje op hebt en je loopt met een scheef hoofd door de straat, dan is het goed. Als je luistert met een oordeel, dan hoor je Jezus niet.’

PROFESSOR Marcel Poorthuis, hoogleraar theologie aan de Universiteit van Tilburg, constateert twee reacties in Nederland op het steeds complexer worden van onze samenleving: 'Aan de ene kant viert de secularisatiethese in Nederland hoogtij. Hoe meer welvaart en techniek, hoe minder geloof je nodig hebt. Aan de andere kant is er een beweging dat confessionelen strenger worden in de leer, om grip te blijven houden op de snel veranderende maatschappij. Dat soort afsplitsingen heeft ook te maken met de angst voor het in z'n geheel verdwijnen van het christelijke geloof.’
Die angst is volgens Poorthuis niet geheel ongegrond: 'Ik denk bijvoorbeeld dat de islam als geloofsgemeenschap veel sterker staat in Nederland dan het katholieke geloof, wat jongeren betreft. Over tien jaar beseffen we pas wat voor tweede beeldenstorm hier in Nederland aan de gang is, wat voor spirituele kernbom hier is gevallen.’
Poorthuis denkt dat het fundamentalisme in religies ook een reactie is op het gedwongen terugtreden van het geloof uit de maatschappij: 'Religie wordt in Nederland beschouwd als iets persoonlijks, iets individueels. Volgens politieke partijen als D66 en de VVD moet religie helemaal verdwijnen uit het publieke domein. Kijk maar naar het verbod op religieus slachten, het hoofddoekjesverbod op een katholieke school.’
Daarbij treedt volgens hem wel een verschuiving op van de calvinistisch christelijke traditie naar de uit Amerika overgewaaide trend van megakerken en tv-dominees. 'De evangelische gemeente groeit sterk in Nederland, de klassieke orthodoxie neemt af. Dat neigt op een andere manier naar fundamentalisme. Zij verkondigen een blijde boodschap, maar staan evenmin open voor een dialoog met andere religies.’

ALBERT-JAN (23) is lid van de Gereformeerde Gemeente, maar overweegt over te stappen naar de herstelde gemeenschap van zijn Miranka (21). 'Tegenwoordig studeren de gereformeerde dominees allemaal aan de VU’, zegt hij. 'Ze komen terug met veel kennis van zaken, maar ze leren er ook de Schrift te bekijken van alle kanten. Daardoor raak je de juiste visie kwijt. Ik ken veel jongeren, juist de hoger opgeleiden, die de kerk daarom verlaten. Zij hebben behoefte aan meer duidelijkheid in de leer.’
'Mijn ouders waren wel teleurgesteld geweest als ik met een jongen uit de Gereformeerde Kerk in Nederland of de Evangelische Kerk was thuisgekomen’, zegt Miranka. 'Die maken het hele geloof lichter, commerciëler, om jongeren te trekken. Zo'n EO-jongerendag bijvoorbeeld hoeft van mij niet. Dat wordt hier in de kerk ook niet gewaardeerd. Nu zijn er brasserietjes in de Dorpskerk en rommelmarkten, wordt de kerk ineens opengesteld voor het publiek. Dat was vroeger niet. Toen ik een keer in de PKN-kerk was gaan kijken, kwam daar wel meteen geroddel van.’
Toch begrijpt het stel de rigoureuze keuze van de herstelden wel. Albert-Jan: 'Er is een homoseksueel raadslid in de PKN-gemeente in Middelburg. Ik kan me voorstellen dat dat voor mensen niet acceptabel is.’
Geloofsbelijdenis mag niet iedere herstelde doen, maar gaat op uitnodiging. Van de elfhonderd gemeenteleden zijn er ongeveer 480 belijdend, waarvan de helft vrouw. Belijdende leden gebruiken vier keer per jaar met elkaar het heilig avondmaal. Alleen de mannelijke belijdende leden kiezen de gemeentelijke kerkenraad. Miranka: 'Ze stellen hier wel hoge eisen aan de belijdenis. Je haar mag niet te kort zijn, of ze maken opmerkingen over oorbellen of kettinkjes. Uiterlijkheden, waar het niet om gaat.’
'Maar het is na een half jaar verkering nog wat te vroeg om al te kiezen’, besluit Albert-Jan. Over één ding is het koppel het in ieder geval al eens. Er komt geen tv in huis. 'De verleiding is dan toch te groot om verkeerde programma’s te gaan kijken’, vindt Albert-Jan. Wat verkeerde programma’s zijn is lastig te definiëren.
Het jonge gezin Stasse woont aan hetzelfde speelveldje als de familie Grinwis, een paar honderd meter verderop. Vader Stasse is in opleiding voor dominee, moeder verzorgt de kinderen Johan (3), Joost (5), Gerianne (7) en Anne-Marije (9). De vier kinderen spelen stil samen in de kleine huiskamer. Op zaterdag trekt het gezin er meestal op uit, maar niet naar het nabijgelegen strand. 'Ik vind al die blote mensen een beetje gek’, bekent Gerianne.
Het gezin Stasse gaat aan tafel. 'De zondag moet gewoon een feestdag zijn, een dag waar de kinderen naar uitkijken’, vindt Stasse. De driejarige Johan prevelt het Onze Vader woord voor woord mee. Joost kan nog niet lezen en schrijven, maar kent bijbelteksten uit zijn hoofd. Anne-Marije beantwoordt catechismusvragen in het Engels. 'Zondag is de mooiste dag van de week, want dan leest papa voor uit Rowan’, roept Gerianne enthousiast. 'Eerst danken en bijbel lezen’, maant Stasse met een glimlach. Over tweeënhalf uur begint de avonddienst.
Het gezin Stasse verkoos de gymzaal van de Hersteld Hervormde Gemeente boven de Dorpskerk van de PKN. 'Het homohuwelijk was een belangrijk punt, maar geen hoofdpunt’, zegt Stasse. 'De belijdenisschriften, daar ging het om. Volgens de Dordtse regels, die de herstelden ook aanhangen, kun je niets aan je eigen redding doen. God bepaalt wie uitverkoren is om te geloven. De Barmetheser geschriften, die onderdeel zijn van de kerkorde van de PKN, spreken dit indirect tegen. Hoe kun je twee belijdenisgeschriften aanhangen die met elkaar in tegenspraak zijn? Ik geloof in een overkoepelende christelijke kerk, maar bij de hemelpoort moet ik wel verantwoording afleggen voor mijn keuzes op aard.’ Volgens de dominee in de dop bieden diensten in dezelfde dorpskerk ook geen soelaas: 'Je komt organisatorisch in de problemen. Je krijgt ongelooflijk pijnlijke situaties. Broeders die eerst met elkaar het avondmaal deelden, lopen dan langs elkaar heen.’
'Gruwelijk pijnlijk’, noemt hij het schisma binnen de Hervormde Kerk. 'Er liggen heel veel gevoeligheden, mensen die zich door de PKN voelen afgewezen. Vooral de ontvlechting van de ledenbestanden was erg moeilijk. Ik ben wel een paar vrienden kwijt. Begrijp me goed, ik vind dat bitter, ik vind dat erg. Het is absoluut geen visitekaartje naar de buitenwereld toe.’


Boedelscheiding
Ouddorp is niet de enige enclave op de Bible Belt die wordt verscheurd door het geloof. Op 1 mei 2004 hebben de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk zich verenigd in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Meer dan honderd hervormde gemeenten, voor het overgrote deel gelegen op de Veluwe en in Zeeland, verklaarden in een ‘akte van herstel’ dat zij om principiële redenen niet mee konden gaan in de PKN. Het homohuwelijk en conflicterende kerkordes waren de grootste pijnpunten voor de veertigduizend ‘herstelden’. Hersteld Hervormde Gemeenten procedeerden tot in hoger beroep om (een deel van) de kerkelijke goederen, zoals het kerkgebouw en de diaconale gelden, terug te winnen. Tevergeefs. Het eigendom daarvan ligt juridisch bij de PKN. De PKN riep een Commissie Bijzondere Zorg in het leven om te bemiddelen in gemeenten die verdeeld waren.
Die bemiddeling verliep vaak problematisch. De herstelden zien zichzelf als enige rechtmatige voortzetting van de Nederlandse Hervormde Kerk en willen niet altijd meewerken aan de ontvlechting van het ledenbestand, een voorwaarde voor financiële compensatie door de PKN. In Goedereede moest de herstelde predikant binnen tien dagen na de fusie met zijn vrouw en tien kinderen de pastorie verlaten. In Katwijk aan Zee moest de politie op de zondag na de fusie tussenbeide komen voor de kerk. In negen gemeenten werd de kerk aan de Hervormd Herstelde Gemeente overgedragen.
Maar in onder meer Elspeet en Putten bouwden de Hersteld Hervormde Gemeenten nieuwe kerken, grotendeels gefinancierd uit eigen zak. In Garderen delen beide gemeenten vijf jaar na de fusie nog steeds het kerkgebouw. In Katwijk aan Zee kerken de herstelden net als in Ouddorp in een gymzaal. Net zoals er in Aalst, Heesbeen, Nieuwe-Tonge, Poortvliet, Sint-Maartensdijk en Vriezenveen nog geen definitieve oplossing is gevonden.