Beeldende kunst - De wereld op papier

Terra incognita

Met zijn wereldkaart uit 1648 introduceerde Joan Blaeu het moderne wereldbeeld als universele waarheid. Kunstenaar Qiu Zhijie stelt er nieuwe kaarten tegenover.

Medium qiu zhijie ink rubbing map from the series  isms at the end of the world 2016
Qiu Zhijie, uit de serie -‘isms’ at the End of the World, 2016 © Qui Zhijie / Van Abbemuseum

Na een incident met online vandalisme in 2015 stopte Google Maps in maart dit jaar definitief met haar open source-applicatie Google Map Maker. Gebruikers van deze app konden wereldwijd informatie toevoegen aan bestaande plattegronden om zo de nauwkeurigheid van Google Maps te optimaliseren. Met name in gebieden waar cartografische kennis schaars is, was de dienst een uitkomst. Maar niet iedereen was positief: activisten beschuldigden het bedrijf van data-exploitatie en waren kritisch over de monopoliepositie van het miljardenconcern. Ook was er kritiek op de redactionele modus operandi van Google Map Maker: lokale map makers konden wel data uploaden, maar hadden geen invloed op de programmatische structuur. Uiteindelijk waren het de moderatoren van Google die bepaalden wat wel en wat niet op de kaart kwam te staan.

De kritiek op Google Maps staat niet op zichzelf: in de politieke geografie wordt de relatie tussen kaarten, kennis en macht steeds vaker gelegd, met name in discussies rondom post-kolonialisme en culturele identiteit, want kaarten zijn niet neutraal of onschuldig. En ook in de beeldende kunst is cartografie, of mapping, een geliefd medium om vervormingen in het (westerse) wereldbeeld bloot te leggen. In Amsterdam en Eindhoven zijn daar momenteel twee voorbeelden van te zien: Joan Blaeu’s wereldkaart uit 1648, product van de moderne tijd, en Qiu Zhijie’s Maps uit 2012-2017, met de hand getekende kaarten waarin de fysieke wereld heeft plaatsgemaakt voor het terrein van ons denken.

Voor de 21ste-eeuwse reiziger bestaat er geen terra incognita meer. Het tijdperk van de grote ontdekkingen, waarin mannen als Christopher Columbus, Willem Barentsz en Abel Tasman, al dan niet per toeval, nieuw land ‘ontdekten’, is voorbij. Een van de overgeleverde topstukken uit die tijd is de wereldkaart van de Amsterdamse meester-cartograaf Joan Blaeu uit 1648, momenteel te zien in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam. ‘Ik presenteer u een nieuwe kaart van de aarde’, staat onder aan de kaart in het Latijn en Frans te lezen, ‘zeer uitgebreid en verbeterd ten opzichte van wat iemand tot nu toe heeft gezien. Ik heb alle mogelijke ijver ingezet, om de ware ligging van plaatsen te onderzoeken en op papier over te zetten…’

Het vergeelde document van zo’n twee meter hoog en drie meter breed toont de wereld zoals men die toen kende, opgedeeld in twee cirkels, systematisch geordend volgens de mercatorprojectie en voorzien van nauwkeurige beschrijvingen. De kaart is zo rijk aan informatie en illustraties dat bezoekers met hun vergrootglas tegen het glas gedrukt staan om de details te ontdekken. Maar de kennis van de wereld was anno 1648 nog lang niet compleet: sommige delen, waaronder Noord-Amerika en Australië, zijn op de kustlijn na lege, witte vlekken. Waar middeleeuwse cartografen die invulden met monstrueuze, angstaanjagende schepsels waarover zeelieden tijdens hun reizen hadden gehoord, maar die ze nooit hadden gezien, koos Blaeu ervoor om de leemtes in kennis leeg te laten. In tegenstelling tot de gebieden dichter bij huis, zoals het Europese continent, waar iedere vierkante centimeter is ingevuld en de plaatsnamen over elkaar heen tuimelen.

Geografische informatie was schaars en moeilijk te verifiëren, het kopiëren van kennis uit oudere kaarten en bronnen leidde bij tijd en wijle tot hardnekkige mythen. De staat Californië is decennialang een eiland; zo voorgesteld op een Spaanse kaart uit 1622 die bij een zeeslag in Nederlandse handen was gevallen en daarna een eigen leven is gaan leiden. Ook bij Blaeu ligt Californië als een eiland voor de westkust van Noord-Amerika.

De stereotiepe karikatuur van inheemse culturen zette zich op eenzelfde manier vast in ons collectieve wereldbeeld: illustraties op de kaart vertellen iets over de lokale flora en fauna, de bevolking of het belang van het gebied. Zo is Brazilië volgens de kaart belangrijk omdat er suikerriet te vinden is. Minder onschuldige voorstellingen op de kaart portretteren de inboorlingen in de binnenlanden van Zuid-Amerika als kannibalen.

‘De handeling van het tekenen van een kaart is een manier om weerstand te bieden aan de gekte van de wereld’

Blaeu’s wereldkaart is een product van de moderne tijd; ze vertelt het verhaal van een wereld die vanuit het Westen bezien steeds ‘groter’ werd en veranderde. Zijn kaart, inclusief de blinde vlekken en valse aannames, werd vanuit Amsterdam over de wereld verspreid en diende op haar beurt als standaard voor nieuwe kaarten. Hoe ogenschijnlijk simpel en ‘onschuldig’ dit ging illustreert de zogenaamde Chinese wereldkaart, gemaakt door de Vlaamse jezuïet Ferdinand Verbiest. Op verzoek van de Chinese keizer K’ang-si vervaardigde hij aan de hand van Blaeu’s wereldkaart een nieuwe versie met daarop alle bekende geografische informatie over het Chinese rijk. De kaart werd aan het Chinese hof verspreid en vond vervolgens haar weg terug naar het atelier van Blaeu, die in 1667 een speciaal atlasdeel van zijn Atlas Maior aan China wijdde.

Bijna vier eeuwen na de publicatie van Blaeu’s wereldkaart start de Chinese kunstenaar Qiu Zhijie met zijn serie Maps: gedetailleerde, wand vullende, met de hand getekende kaarten van gebieden die niet tot de fysieke wereld, maar tot het ‘conceptuele’ domein behoren. In het Van Abbemuseum in Eindhoven is momenteel een aantal van de Maps te zien naast ander werk uit Qiu’s diverse oeuvre. De kaarten dragen titels als Map of the 21st Century, Map of Utopia en Map of Technological Ethics en zijn gebaseerd op bekende cartografische typologieën, zoals een archipel met grote en kleinere eilanden, de monding van een rivier, een berglandschap met toppen en dalen en het stratenplan van een oude binnenstad. Qiu gebruikt de techniek – en de geschiedenis – van de cartografie om complexe hedendaagse kwesties op maatschappelijk, filosofisch, historisch en artistiek gebied in kaart te brengen.

De zes meter brede Map of Technological Ethics (2016) bijvoorbeeld beschrijft een archipel van ethische kwesties. Links, in de Sea of Risks, navigeren we door de Bay Euthanasia, via het eilandje Right to Die verder langs kustplaatsjes als Insemination by Doctor en Genetic Pollution. Andere eilanden in de archipel dragen namen als Bioethics, Ethics of New Materials en Military Ethics, en op het meest oostelijk gelegen eiland vinden we de bergketen Internet Activism. De kaart schetst het landschap – of mijnenveld – van maatschappelijke vraagstukken waar de mens zich in zijn technologisch ontwikkelde wereld mee geconfronteerd ziet. Het is de Brave New World, zoals in het midden van de kaart te lezen valt, maar in plaats van een kompas geeft de kunstenaar observaties mee als Knowledge is Power en Is Faith Still Possible?

Net als op Blaeu’s wereldkaart verlies je je ook in Qiu’s conceptuele topografieën in de details. De kaarten lijken qua esthetiek sowieso op elkaar, alsof de cartografie zich in vier eeuwen nauwelijks heeft ontwikkeld. Op de Map of Imaginary Lands verwijst de kunstenaar expliciet naar mythen uit de historische cartografie, zoals de tekst ‘Here be Dragons’ en het eiland The Unknown – Terra Australis. In Qiu’s ambitie om alle informatie over een onderwerp in een Map weer te geven, weerklinkt zelfs het oude Verlichtingsideaal van totale kennis.

Maar Qiu’s kaarten zijn niet bedoeld om de ‘ware ligging van plaatsen’ vast te leggen. Hij gebruikt de cartografie vooral als methode. ‘De handeling van het tekenen van een kaart’, aldus de kunstenaar in een interview, ‘is een manier om weerstand te bieden aan de gekte van de wereld.’ Waar cartografen uit de zeventiende eeuw schaarse kennis projecteerden op een leeg vlak teneinde een onbekende wereld zichtbaar en (be)grijpbaar te maken, probeert Qiu juist orde te scheppen in een overdaad van ideeën en informatie uit een chaotische wereld. Try to Understand My Own Work (2016), in de entree van het Van Abbemuseum, is hier een goed voorbeeld van. Met het kaartbeeld van een berglandschap als onderlegger schetst de kunstenaar het krachtenveld van invloeden en inspiraties: links ligt de Buddhist Peak en rechts Mount Modernity. Het landschap wordt doorkruist door de River of Show and Hide en in het lager gelegen gebied vinden we plekken vernoemd naar thema’s als calligraphy, world view, the rough knowledge en namen van zowel Chinese als westerse denkers. Voor de bezoeker fungeert de kaart als een inhoudelijke navigatietool voor de tentoonstelling; voor de kunstenaar is ze een manier om zijn eigen positie, tussen allerlei culturen en tradities in, te definiëren. Grondstoffen migreerden door de eeuwen heen van de ene naar de andere cultuur, net als kennis en ideeën over hoe de wereld in elkaar steekt. Qiu’s kaart is in die zin het product van een wereld waarin wij kunnen putten uit een breed scala van kennis, kunst, politieke en culturele tradities, ongeacht hun geografische, culturele of historische herkomst: Buddhist Peak naast Mount Modernity.

De geschiedenis van Blaeu’s wereldkaart vertelt hoe het moderne westerse wereldbeeld als universele waarheid werd geïntroduceerd. Zowel deze geschiedenis als het wereldbeeld uit die tijd is onderworpen aan kritische revisie, die zich vooral richt op de ideologische machtsverhoudingen die de kaart propageert. De Maps van Qiu passen in deze kritiek. In feite zeggen zij: er bestaat geen universele kaart om de wereld mee te beschrijven – ieder individu, iedere geschiedenis, iedere cultuur is uniek. Ze beschrijven hoe wij actief onze eigen wereld vormgeven, kennis van vroeger combineren met kennis van nu, en onderweg de ene culturele traditie met de andere verbinden. Technologisch geavanceerde apps kunnen het aardoppervlak beschrijven, niet hoe wij ons daarop bewegen.


Qiu Zhijie: Journeys without Arrivals, t/m 24 september, Van Abbemuseum Eindhoven, vanabbemuseum.nl. Blaeu’s wereld in kaart, t/m 31 december, Scheepvaartmuseum Amsterdam, hetscheepvaartmuseum.nl