De beste boeken van 2018

Terreur en geldzucht

Vaderland is de beste roman die ik dit jaar las. De auteur, Fernando Aramburu , laat zien hoe verscheurd een leefgemeenschap raakt zodra die met terroristisch geweld te maken krijgt. In dit geval gaat het om de eta, de Baskische separatistenbeweging die in Spanje gedurende meer dan een halve eeuw verantwoordelijk was voor talloze aanslagen. Maar de wetten en methoden van de eigentijdse, politiek gemotiveerde terreur lijken universeel, in die zin heeft het boek ook na de opheffing van de eta niets aan actualiteit ingeboet.

Aramburu (1959) weet waar hij het over heeft. Hij is Baskenland halverwege de jaren tachtig ontvlucht toen de grond hem daar te heet onder de voeten werd. Van op afstand, in Duitsland, was hij beter in staat zijn eigen etnische, culturele en politieke betrokkenheid te relativeren en tot in het diepst van de emoties, beweegredenen en (meestal pijnlijk verwrongen) opvattingen van zowel daders als slachtoffers door te dringen. Vaderland is een roman, geen ideologisch pamflet, Aramburu brengt de ruïneuze consequenties aan het licht van de heroïek waarmee dat pamflettisme klanten werft. Het boek is een monument van genuanceerd literair pacifisme, hard en nietsontziend in wat het aan domheid en agressie toont, maar ook, en daarin schuilt het meesterschap van de auteur, met het effect van een catharsis.

Nauwelijks minder boeiend: Er is iets met de Lehmans , eveneens een roman, al zou je dat op het eerste gezicht niet zeggen. De bladspiegel oogt als bij poëzie: afgebroken regels, veel wit, geen alinea’s maar strofen. En soms ook hele hoofdstukken gepresenteerd als een filmscript of toneeltekst – de typografische restanten van De Lehman trilogie (2012), het kolossale toneelstuk van de Italiaan Stefano Massini dat de oerversie van deze hybride tekst blijkt te zijn. Het boek behandelt de lange, in 1844 beginnende voorgeschiedenis van de wereldwijde financiële crisis die ruim tien jaar geleden werd ingeluid door het faillissement van de Amerikaanse investeringsbank Lehman Brothers. Massini heeft zich niet alleen uitgebreid gedocumenteerd, hij is vooral een begenadigd stilist die moeiteloos alle literaire registers beheerst. Met groot ironisch talent verdiept hij zich in de ijskoude karakters en megalomane drijfveren van de drie uit Beieren afkomstige boerenzonen en hun nageslacht: onder hun vindingrijke, maar niets en niemand ontziende geldzucht legt hij – minstens even vindingrijk – een gapend lege binnenwereld bloot.